زنان تاثیرگذار که حصار خانه‌ها را شکستند

معرفی و اطلاعات کامل سریال شکارگاه

مهسا بهادری | زنان در عصر قاجار، همچون دوره‌های پیشین، در چارچوب نظام سنتی محصور بودند و تنها در جایگاه همسر و مادر نقش ایفا می‌کردند. اما از اواسط قاجاریه، زنان به‌تدریج قدم در راهی گذاشتند که توانست آن‌ها را تا حدی از آزادی‌های فردی و اجتماعی برخوردار کند. سخت‌گیری و تعصب مذهبی در این دوران، همراه با رفت‌وآمد اروپاییان و سفر ایرانیان به خارج از کشور، موجب شد تا اندیشه‌ آزادی زنان در ذهن مردمِ راه یابد. در دوره‌ قاجار، به‌ویژه از دوران ناصرالدین‌شاه به بعد، تحولات فراوانی در حوزه‌ سیاست ایران رخ داد. از جنگ‌های ایران و روس در دوره‌ فتحعلی‌شاه که بگذریم، در زمان محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، رخدادهایی چون نهضت تنباکو، بلوای نان و حادثه‌ قتل گریبایدوف و انقلاب مشروطه از مهم‌ترین رویدادهای سیاسی و مذهبی ایران به شمار می‌روند و نکته قابل توجه ماجرا این است که در تمامی این تحرکات سیاسی، زنان نقش‌های مهمی ایفا کرده‌اند. در عهد ناصرالدین‌شاه، چندین مورد تظاهرات به‌وسیله زنان علیه او صورت گرفت. از جمله در اصفهان که به دنبال گران شدن مس، زنان بی‌شماری همراه با شوهران خود به خیابان‌ها ریختند و اعتراض کردند. در این دوران، اگرچه محدودیت‌هایی برای زنان وجود داشت، اما زنانی هم بودند که امکان اظهار نظر در امور سیاسی را داشتند. این مداخله‌ها گاهی از سر تدبیر و کاردانی بود و گاه از روی فتنه‌گری و توطئه، از جمله زنان دوره قاجار که به صورت فعال در سیاست مداخله می‌کرد، مهد علیا مادر ناصرالدین شاه بود کسی که سبب قتل امیر کبیر شد و مریلا زارعی نمای تمام عیاری از سیاست‌ها و دسیسه‌های مهد علیا را در سریال «جیران» ساخته حسن فتحی به تصویر کشیده است.

زنان در انقلاب مشروطه

بنیان‌های اولیه امکان اعتراض زنان در جامعه در زمان ناصرالدین شاه نهاده شد و بعد از او، مظفرالدین شاه بر مسند قدرت نشست، آن هم درست در دوره‌ای که نهضت مشروطه درحال شکل‌گیری بود. این نهضت با مشارکت مردم، به‌ویژه زنان، ادامه یافت. گروهی از انقلابیون، روزنامه نگاران، شعرا و حتی برخی از نمایندگان مجلس از طرفداران جنبش زنان در انقلاب مشروطه بودند. طنزهای علی اکبر دهخدا در روزنامه صور اسرافیل، حمایت وکیل الرعایا نماینده مجلس، اشعار ایرج میرزا و بعدها لاهوتی و میرزاده عشقی از آزادی زنان، در شکل‌گیری حضور پررنگ‌تر زنان در اوایل قرن بیستم بسیار تاثیرگذار بود. در آن زمان حتی بسیاری از نشریه‌های مترقی همچون ملانصرالدین، قفقاز، صور اسرافیل، حبل المتین و ایران نو در مقالات و نامه‌هایشان از حقوق زنان دفاع کردند و آزادی اجتماعی بیشتری را برای آنان خواستار شدند اما در این میان زنان هم بیکار ننشستند و برای احقاق حق پا به میدان گذاشتند. اما پرسشی که همیشه مطرح می‌شود این است که در یک انقلاب مردانه و جامعه مردسالار، زنان چه نقشی داشتند و آیا مانند آنچه که در سریالی مانند «شکارگاه» می‌بینیم حق تیراندازی و امکان گرفتن سلاح را داشتند؟ در پاسخ به این سوال باید گفت پشت نقاب مردانه انقلاب مشروطه، زنان پیشرویی قرار داشتند که هر یک به سهم خود تلاش کردند تا از مشروطه دفاع کنند و در عین حال زنان را هم به آگاهی برساند. یکی زنانی که به گواه تاریخ در انقلاب مشروطه تاثیر گذار بوده، «زن حیدر خان» است. او در هنگام تحصن علما در مسجد در جهت مطالبات مردم برای سرکوب اغتشاش طرف‌داران استبداد، چماق را زیر چادر پنهان می‌کرد و اطراف منبر علما می‌چرخید تا با کمک گروه زنان تحت امرش، امنیت مجالس آنان را در زمینه بی‌تفاوت نماندن مردم به وضع موجود جامعه تأمین کند. از طرفی زمانی که تبریز در محاصره 11 ماهه تبریز (از ۲ تیر ۱۲۸۷ تا ۹ اردیبهشت ۱۲۸۸) قرار می‌گیرد، فردی به نام زینب پاشا با هدف هل دادن چرخ مشروطه رهبری زنان مبارز در تبریز را برعهده می‌گیرد. آن‌ها با بذل زینت‌آلات و جهیزیه خود به تأمین ادوات جنگی می‌پرداختند و از طرفی هم این قیام یکی از رویدادهای مهم و تأثیرگذار در جنبش مشروطه ایران به‌شمار می‌آید.

سردار بی‌بی مریم بختیاری فرمانده نظامی قاجار

سردار بی‌بی مریم بختیاری یکی دیگر از زنانی است که به عنوان یک چهره‌ برجسته و فرمانده نظامی در کنار برادرش علیقلی خان سردار اسعد و سایر مبارزان بختیاری برای تحقق مشروطیت و اصلاحات دموکراتیک در ایران مبارزه کرد، اسلحه به دست گرفت،  در برابر قزاق‌ها ایستاد و لقب سرداری گرفت. او در فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان بختیاری در سال ۱۲۸۸ که همزمان با کنار رفتن محمدعلی شاه قاجار از مسند قدرت بود نیز، نقش فعالی ایفا کرد. سردار بی‌بی مریم در جنگ جهانی اول (۱۲۹۳ تا ۱۲۹۷خورشیدی)، جانب آلمان‌ها را گرفت و در برابر روس‌ها و انگلیسی‌ها ایستاد. قدرت و نفوذ سردار مریم در منطقه به‌حدی بود که روس‌ها در هنگام فتح اصفهان، تمام اموال و املاک او را در این شهر مصادره کردند.

قلم سلاح بی‌بی خانم استرآبادی بود

اما زنان تاثیرگذار صرفا اسلحه و چماق به دست نگرفتند کسی مانند بی‌بی خانم استرآبادی، جزو زنان فعال و طلایه‌دار احقاق حقوق زنان در ایران به شمار می‌آید. او اولین دبستان دخترانه ایران به نام «مدرسه دوشیزگان» را در سال ۱۲۸۵ شمسی و همزمان با پیروزی مشروطه تاسیس کرد. بی‌بی خانم در حوزه نویسندگی هم فعالیت داشت، او علاوه بر اینکه در روزنامه حبل‌المتین مطلب می‌نوشت، کتاب «معایب‌الرجال» را هم در پاسخ به «تأدیب‌النسوان» نوشت. تأدیب‌النسوان که نام نویسنده آن مشخص نیست، در ده فصل، آداب مختلف زندگی را برای زنان برشمرده است.

فروغ‌الدوله قاجار حامی نهضت مشروطه

در کنار بی‌بی‌خانم استرآبادی، یک از کسانی که سردمدار آزادی‌خواهی در دوره آغازین جنبش مشروطه به شمار می‌آید، فروغ‌الدوله، دختر ناصرالدین‌شاه قاجار و خازن‌الدوله است. او طرفدار مشروطیت بود و مخالفت با برادرش، مظفرالدین‌شاه و برادرزاده‌اش محمدعلی شاه را به صورت علنی مطرح می‌کرد. او در همان زمان تمام وقایع رخ داده را ثبت می‌کرد و در نامه‌ای برای همسرش ظهیرالدوله که عضو انجمن اخوت در رشت بود ارسال می‌کرد. او همچنین تحت تاثیر تاج الدوله، یکی از همسران پدرش به ادبیات علاقه مند شد، شعر سرود و تخلص خودش را صفا گذاشت. در نهایت و در جریان فعالیت‌های سیاسی فروغ‌الدوله، همزمان با به توپ بستن مجلس یا همان استبداد صغیر در سال 1287، محمدعلی شاه دستور تخریب و غارت خانه او را نیز صادر کرد.

تاسیس انجمن آزادی زنان با دغدغه‌ای زنانه

فعالیت‌های تاثیرگذار برای حمایت از مشروطه اغلب اوقات در بستر فرهنگی بروز پیدا می‌کرد،. پیش از آنکه محدعلی شاه قاجار مجلس را به توپ ببندد و درست همزمان با نهضت مشروطه انجمن حریت نسوان یا انجمن آزادی زنان در سال 1286 تاسیس شد از اعضای سرشناس انجمن آزادی زنان می‌توان به میرزا باجی خانم، خانم نواب سمیعی، صدیقه دولت‌آبادی، منیره خانم، گلین خانم موافق، افتخارالسلطنه و تاج‌السلطنه (دختران ناصرالدین شاه)، افسرالسلطنه، شمس‌الملوک جواهرکلام، خانم حکیم، میسیز جردن، خانم دکتر ایوب، افندیه خانم، و فخرالملوک (دختر شیخ‌الرئیس قاجار) اشاره کرد. این انجمن بیش از آنکه رویکرد سیاسی داشته باشد، تلاش داشت زنان را به حضور فعال در فعالیت‌های اجتماعی و عمومی تشویق کند، جایگاه زنان را در خانواده و جامعه ارتقا دهد و مسائل اجتماعی و حقوقی را به آن‌ها توضیح دهد.

انجمن نسوان وطن‌خواه به دنبال احقاق حق

پس از نهضت مشروطه و پایان جنگ جهانی اول، گروهی از زنان روشنفکر در سال ۱۳۰۱ با هدف ترویج حقوق زنان و بهبود شرایط دختران، انجمنی با نام «انجمن نسوان وطن‌خواه» که از مهم‌ترین سازمان‌های زنان در دوره قاجاریه بود را راه اندازی کردند. محترم اسکندری، نورالهدی منگنه، فخرعظمی ارغون، مستوره افشار، هما افشار، فخرآفاق پارسا و صفیه اسکندری هیئت مدیره این انجمن بودند. در نتیجه تحولاتی که در دوره قاجار صورت گرفت فضای عمومی جامعه از سنت‌گرایی صرف به سمت پیشرفت نسبی حرکت کرد. به دلیل ارتباطات ایران با خارج، رواج نشریات و روزنامه‌ها، فعالیت روشنفکران و گسترش اندیشه‌های فمینیستی، با فرصتی که در نتیجه انقلاب مشروطه حاصل شد، زنان شروع به فعالیت کردند. زنان پیشرو با هدف آگاه‌سازی زنان و رها ساختن آنها از حصار خانه، نخستین انجمن‌ها و تشکلات زنان را ایجاد کردند. در این مقطع شکاف بین سنت و مدرنیسم ایجاد شده و زنان را با موانع بسیاری از طرف سنت‌گرایان و افراد مذهبی مواجه ساخت. منابع:

• آبراهامیان، یرواند؛ ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی
• اعتمادالسلطنه، روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه، گردآورنده ایرج افشار
• بختیاری، مریم؛ خاطرات سردار مریم بختیاری (از کودکی تا انقلاب مشروطیت)