# چهره

اگر خوره فیلم باشید و فهرستی از فیلم‌های مورد علاقه‌تان را در دهه 90 میلادی در ذهن مجسم کنید، به احتمال زیاد «تام سایزمور» لااقل در یکی از آن‌ها حضور داشته. این بازیگر دوست‌داشتنی در هیچ فیلم مطرحی نقش اول را بر عهده نداشت، اما در فیلم‌های مهمی نقش‌های مکمل درجه‌یکی را ایفا کرد. از «نجات سرباز رایان» حماسه جنگی «استیون اسپیلبرگ» گرفته تا «مخصمه» به کارگردانی «مایکل مان» که شاید بهترین فیلم با محوریت سرقت در تاریخ سینما باشد. سایزمور همیشه این توانایی را داشت که تمام توانش را وقف نقشش کند و در شخصیت غرق شود. علی‌رغم ایفای نقش‌هایی که مستلزم قدرت بازیگری بالایی بود، او هیچ‌وقت نمایشی بازی نکرد و هنرش تمام‌قد در خدمت مصالح فیلم بود. این بازیگر قدرنادیده که در طول زندگی با حواشی مختلفی – از جمله سوءمصرف انواع و اقسام مواد مخدر سنگین و اتهام آزار جنسی – روبرو بود، دو روز پیش پس از چند روز وخامتِ حال ناشی از عفونت مغزی درگذشت و البته میراث هنری قابل افتخاری از خود به جا گذاشت. به مناسبت درگذشت تام سایزمور می‌خواهیم پنج فیلم برتر او را به شما معرفی کنیم.

وقتی از ابراهیم گلستان حرف می‌زنیم، از انبوهی از متن‌ها و حاشیه‌ها حرف می‌زنیم. او در دنیای فرهنگ و هنر تاریخ معاصر ایران نویسنده، مترجم، فیلمساز مستند و داستانی، تهیه‌کننده و منتقد فیلم برجسته و تاثیرگذاری بوده است. فیلم‌های مستندش جزو شاهکارهای کلاسیک سینمای ایران هستند، مجموعه داستان‌هایش در ادبیات داستانی ما جایگاه ویژه‌ای دارند، نویسندگان مشهوری مانند همینگوی و فاکنر و مارک تواین را با ترجمه‌های او شناخته‌ایم و ۲ فیلم بلند داستانی‌اش بر آینده سینمای ایران تاثیراتی انکارنشدنی گذاشته‌اند. اما ماجراهای زندگی شخصی و روحیات او، بر تصویر او سایه‌روشن‌هایی همیشگی انداخته‌اند؛ از تمایلش به جریان‌های چپ در دهه‌ 1330 و اوایل 1340 و رابطه‌ صمیمی‌اش با فروغ فرخزاد تا لحن تند سخن گفتن و حق‌به‌جانب بودن و قضاوت‌هایش درباره چهره‌های فرهنگی و هنری تاریخ معاصر ایران. درباره‌ هر کدام از این موضوعات بارها گفته‌اند و نوشته‌اند اما جایگاه و تاثیر او در تاریخ سینمای ایران را نمی‌توان فراموش کرد.

سینما اولین بار بهرام بیضایی را در روزهای کودکی جادو کرده است؛ «شاید چون تنها جایی بود که در تاریکیِ آن، هیچ‌کس با هیچ‌کس فرقی نداشت. آنجا حادثه‌ای رخ می‌داد که با زندگی من خیلی فرق داشت. این را الان آگاهانه دارم می‌گویم. آن موقع به هر حال دوستدار تمام چیزهایی بودم که در زندگی خودم اتفاق نمی‌افتاد، تجربه‌اش را نداشتم، یا این‌که جهان دیگری که با زندگی من خیلی متفاوت بود.» بعدتر که بزرگ‌تر شد، شگفتی سینما برای او چیزهای دیگری شد؛ «گستردگی تخیل و امکان و کشف تعریف‌هایی که دیگران از جهان دارند، و شباهت‌ها و تفاوت‌هایش با آن زندگی که ما می‌کردیم، سینما جای خالی بسیاری چیزها را پر می‌کرد، و شاید بیشترین مشغله‌ ذهن این بود که در زندگی دیگران این همه تغییر هست و در زندگی من هیچ اتفاقی نمی‌افتد.»

نامش لااقل در ایران و بین هواداران سینما، هیچ‌گاه آن‌طور که باید به عنوان یکی از کارگردانان بزرگ تاریخ سینما مطرح نشده؛ هرچند منتقدان سینما همیشه از قدرت کارگردانی او و میزان تاثیری که رابرت آلتمن بر فیلمسازان هم‌نسل خود و نسل‌های بعد از خودش گذاشته گفته‌اند. آلتمن در طول دوران بسیار پربار حرفه‌ای خود بیش از 35 فیلم بلند ساخت. ذهن پویایش گاهی آن‌قدر درگیر ایده‌ها می‌شد که سالی ۲ فیلم می‌ساخت! «پل تامس اندرسون» از جمله کارگردانان بزرگ معاصری است که درباره آلتمن گفته: «چطور یک نفر می‌تواند خالق این همه فیلم عالی باشد؟» آلتمن بود. تمام فیلم‌هایش امضا و سبک منحصربه‌فردی داشت و تاثیر سبک او را می‌توان در سینمای بزرگانی چون اندرسون، تارانتینو، ایناریتو، نوآ بامبک و ریچارد لینک‌لیتر به وضوح دید. به مناسبت تولد رابرت آلتمن می‌خواهیم هفت فیلم برتر او را به شما معرفی کنیم.

«جرج میلر» را عموما به خاطر خلق چهارگانه آخرالزمانی «مکس دیوانه» یا همان «مد مکس» می‌شناسیم. میلر بود که با ساخت این فیلم‌ها الگویی برای فیلم‌های آخرالزمانی تثبیت و این ژانر از فیلم‌ها را به گونه‌ای محبوب تبدیل کرد. میلر کارگردان خیلی پرکاری نیست، اما با وجود ساخت تنها 10 فیلم بلند از سال 1979 تا کنون خود را به عنوان نویسنده و کارگردانی صاحب سبک به جهان سینما شناسانده است. او در هر ژانری که فیلم ساخته توانسته غنای بصری حیرت‌انگیزی به سینما هدیه کند. به بهانه همین تاثیرگذاری جرج میلر می‌خواهیم هفت فیلم برتر او را به شما معرفی کنیم.

کلارک گیبل از دهه ۱۹۲۰ تا ۱۹۶۰ در فیلم‌های مختلف در ژانرهای مختلف بازی کرد. او که مردی برجسته و کاراکتری با اهمیت از دهه ۱۹۳۰ به بعد بود، اغلب نامزد جوایز بازیگری می‌شد و حتی به عنوان پادشاه هالیوود شناخته می‌شد. در سال ۱۹۹۹، مؤسسه فیلم آمریکا گیبل را در رتبه هفتم در بین برترین ستارگان مرد تاریخ قرار داد. هرچند گیبل برای بازی در فیلم «یک شب اتفاق افتاد» برنده تنها جایزه اسکار خود شد، اما مشهورترین نقش او رت باتلر در فیلم حماسی جنگ داخلی «بر باد رفته» در سال ۱۹۳۹ بود که در آن با ویوین لی بازی کرد و سومین نامزدی اسکار بهترین بازیگر مرد را برایش به ارمغان آورد. به مناسبت سالگرد تولدش ۱۰ فیلم برتر او را به شما معرفی کرده‌ایم.

ناصر تقوایی همیشه وقتی می‌خواهد خودش را معرفی کند، زندگی پربار و پررنجش را در چند جمله‌ کوتاه خلاصه می‌کند: «در تابستان ۱۳۲۰ خورشیدی، در گرمای جنگ جهانگیر دوم، در قلب جنگلی از نخل‌های ستبرسبز، در یک روستای عرب‌نشین زاده شدم. در کودکی یک سیاح حرفه‌ای بودم. به همراه پدر به دوردست‌ترین بندرهای دریای جنوب سفر کردم و هر کلاس ابتدایی را در شهری و ده‌کوره‌ای خواندم و هفت سال بعد که به زادگاه خودم برگشتم، در عالم خیال یک سندباد نوجوان بودم. در دبیرستان به ادبیات علاقه داشتم اما ریاضی خواندم. در جوانی داستان کوتاه می‌نوشتم و فریفته‌ شیوه‌های نو بودم اما باز نمی‌دانم چه شد که از سینما سردرآوردم. در این مسیر به آدم‌های دانا برخوردم و صحنه‌های جالب ولی زندگی خودم هیچ صحنه‌ جالبی ندارد. تنها شانس من در زندگی شاید این بوده که با یک تولد ناخواسته، نیم‌قرن تمام مثل یک آدم زیادی در کنار یک ملت کهنسال زندگی کرده‌ام.»

حضورش در قاب اضطراب‌آور است. او را با تکلم بسیار تند، واکنش‌های عصبی و احساسی دیوانه‌وار و علاقه بی‌حد به وراجی و بحث می‌شناسیم. «پشی» ایتالیایی‌الاصل از جواهرهای نیویورکی هالیوود بود که شاید اگر با اسکورسیزی کبیر دوست نمی‌شد، کارنامه‌اش منحصر می‌شد به تعدادی فیلم متوسط یا زیر متوسط، اما خوشبختانه رفاقت دیرینه او با «باب دنیرو» و «مارتی» به شکل‌دهی شماری از بهترین آثار تاریخ سینما منجر شد. پشی بازیگر گزیده‌کاری است. برخلاف کاراکتری در که فیلم‌هایش دارد، خیلی اهل گفت‌وگو نیست و تعداد مصاحبه‌هایش بسیار اندک است. حتی وقتی برخلاف انتظارش برای بازی در فیلم «رفقای خوب» برنده اسکار شد، نطقش به کوتاه‌ترین نطق یک بازیگر برنده اسکار تبدیل شد. پشی بعد از دریافت مجسمه طلایی فقط گفت: «برایم افتخاری محسوب می‌شود، ممنونم.» البته پشی بعدها گفته بود چون به هیچ عنوان انتظار برنده شدن در رقابت را نداشت، متنی هم آماده نکرده بود!

56 سال پیش، ظهر دوشنبه 24 بهمن 1345، فروغ فرخزاد جیپ استودیوی فیلمسازی ابراهیم گلستان را برداشت و به خانه‌ مادرش در خیابان امیریه رفت تا او و حسین پسرخوانده‌اش را ببیند. مادرش برای او خورش به درست کرده بود. فروغ قبل از رفتن حسین به مدرسه، به او پول داد تا برایش سیگار بخرد. حسین سیگاری از چهارراه گمرک خرید و فروغ ۵ قران پول توجیبی به او داد و حسین را راهی مدرسه کرد. فروغ با مادرش هم خداحافظی کرد و به سمت استودیو گلستان رفت. در استودیو برای یکی از فیلم‌ها مشکلی پیش آمد و فروغ تصمیم گرفت خودش فیلم را به استودیو «ایران» ببرد. هنوز از رفتن او خیلی نگذشته بود که مستخدم استودیو به ابراهیم گلستان خبر داد خانم فرخزاد تصادف کرده است. فروغ در دروس با یک استیشن متعلق به یک مدرسه خصوصی تصادف کرده بود و سعی کرده بود به ماشینی که بچه‌ها در آن بوده‌اند نخورد و به همین دلیل به سمت پیاده‌رو رفته بود و از ماشین پرت شده بود بیرون. گلستان ابتدا او را به بیمارستان هدایت و بعد به بیمارستان رضا پهلوی (بیمارستان شهدای تجریش فعلی) می‌برد اما چند دقیقه بعد دکتر اعلام می‌کند که همه چیز تمام شده است. فروغ فرخزاد ناباورانه در 32 سالگی از دنیا می‌رود و دو روز بعد، در غیاب ابراهیم گلستان، روی دوش چهره‌های شناخته‌شده‌ای مانند صادق چوبک، جلال آل‌احمد، احمد شاملو، مهدی اخوان‌ثالث، هوشنگ ابتهاج، سیاوش کسرایی، بهرام بیضایی، نجف دریابندری و احمدرضا احمدی تشییع می‌شود و در گورستان «ظهیرالدوله»، در کنار آرامگاه ملک‌الشعرای بهار به خاک سپرده می‌شود.

باستر کیتون بدون شک یکی از مهم‌ترین شمایل سینما و یکی از بهترین سینماگران دوران صامت سینماست. به او به خاطر صورت پوکرفیسی که در اوج بحران و هیجان هم تغییری نمی‌کرد، لقب «صورت‌سنگی» داده بودند. کیتون هم نویسنده بود، هم بازیگر، هم کارگردان و هم تهیه‌کننده و همزمان در بدلکاری و اجرای کمدی فیزیکی هم مرتبه استادی داشت. این اسطوره که به اعتقاد عده‌ای از چاپلین هم پیشروتر بوده، در یکم فوریه سال 1966 در سن 70 سالگی از دنیا رفت، اما همچنان آثارش محبوب نسل‌های مختلف تماشاگران و منتقدان سینماست. به مناسبت سالگرد درگذشت باستر کیتون می‌خواهیم 10 فیلم برتر او را به شما معرفی کنیم.