پرونده‌ها

علی حاتمی شبیه فیلمسازهای دیگر نبود. نه مثل ناصر تقوایی در دنیای ادبیات پیشینه‌ای داشت، نه مثل مسعود کیمیایی جنجال و کاریزما داشت، نه مثل داریوش مهرجویی در حلقه‌ روشنفکران بود و نه مثل بهرام بیضایی در تئاتر سابقه‌ای طولانی داشت. او فقط شبیه خودش بود و یک جزیره‌ تنها بود در سینمای ایران. او تا پیش از مرگ، فیلمساز محبوب منتقدان نبود. تا زنده بود و فیلم می‌ساخت، همیشه متهم بود که به تاریخ وفادار نیست و روایت‌های شخصی‌اش را با تاریخ پیوند می‌زند تا گذشته را ستایش کند. اما وقتی در میانه‌ ساخت فیلم «جهان‌پهلوان تختی» درگذشت، ورق برگشت و منتقدان و مخالفان فیلم‌های او مهربان‌تر شدند و کار تا جایی پیش رفت که به او لقب «سعدی سینمای ایران» را دادند.

مسعود کیمیایی همیشه با مولفه‌ها و امضای خودش فیلم می‌سازد و اهمیت فیلم‌هایش در شکل‌گیری تاریخ سینمای ایران را نمی‌توان انکار کرد. حتی اگر فیلم‌های سال‌های اخیرش به قوت گذشته نباشند و بعضی از آن‌ها را دوست نداشته باشیم. در این قسمت «پرونده جمعه‌ها» سعی کرده‌ایم شیوه‌ها و مراحل فیلمسازی کیمیایی را مرور کنیم. کارگردانی که سال 1398، در چهارمین رای‌گیری ده‌سالانه‌ مجله «فیلم» با حضور ۱۴۰ منتقد و نویسنده سینمایی، فیلم «گوزن‌ها»ی او به‌عنوان بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران انتخاب شد.

وقتی از ابراهیم گلستان حرف می‌زنیم، از انبوهی از متن‌ها و حاشیه‌ها حرف می‌زنیم. او در دنیای فرهنگ و هنر تاریخ معاصر ایران نویسنده، مترجم، فیلمساز مستند و داستانی، تهیه‌کننده و منتقد فیلم برجسته و تاثیرگذاری بوده است. فیلم‌های مستندش جزو شاهکارهای کلاسیک سینمای ایران هستند، مجموعه داستان‌هایش در ادبیات داستانی ما جایگاه ویژه‌ای دارند، نویسندگان مشهوری مانند همینگوی و فاکنر و مارک تواین را با ترجمه‌های او شناخته‌ایم و ۲ فیلم بلند داستانی‌اش بر آینده سینمای ایران تاثیراتی انکارنشدنی گذاشته‌اند. اما ماجراهای زندگی شخصی و روحیات او، بر تصویر او سایه‌روشن‌هایی همیشگی انداخته‌اند؛ از تمایلش به جریان‌های چپ در دهه‌ 1330 و اوایل 1340 و رابطه‌ صمیمی‌اش با فروغ فرخزاد تا لحن تند سخن گفتن و حق‌به‌جانب بودن و قضاوت‌هایش درباره چهره‌های فرهنگی و هنری تاریخ معاصر ایران. درباره‌ هر کدام از این موضوعات بارها گفته‌اند و نوشته‌اند اما جایگاه و تاثیر او در تاریخ سینمای ایران را نمی‌توان فراموش کرد.

سینما اولین بار بهرام بیضایی را در روزهای کودکی جادو کرده است؛ «شاید چون تنها جایی بود که در تاریکیِ آن، هیچ‌کس با هیچ‌کس فرقی نداشت. آنجا حادثه‌ای رخ می‌داد که با زندگی من خیلی فرق داشت. این را الان آگاهانه دارم می‌گویم. آن موقع به هر حال دوستدار تمام چیزهایی بودم که در زندگی خودم اتفاق نمی‌افتاد، تجربه‌اش را نداشتم، یا این‌که جهان دیگری که با زندگی من خیلی متفاوت بود.» بعدتر که بزرگ‌تر شد، شگفتی سینما برای او چیزهای دیگری شد؛ «گستردگی تخیل و امکان و کشف تعریف‌هایی که دیگران از جهان دارند، و شباهت‌ها و تفاوت‌هایش با آن زندگی که ما می‌کردیم، سینما جای خالی بسیاری چیزها را پر می‌کرد، و شاید بیشترین مشغله‌ ذهن این بود که در زندگی دیگران این همه تغییر هست و در زندگی من هیچ اتفاقی نمی‌افتد.»

ناصر تقوایی همیشه وقتی می‌خواهد خودش را معرفی کند، زندگی پربار و پررنجش را در چند جمله‌ کوتاه خلاصه می‌کند: «در تابستان ۱۳۲۰ خورشیدی، در گرمای جنگ جهانگیر دوم، در قلب جنگلی از نخل‌های ستبرسبز، در یک روستای عرب‌نشین زاده شدم. در کودکی یک سیاح حرفه‌ای بودم. به همراه پدر به دوردست‌ترین بندرهای دریای جنوب سفر کردم و هر کلاس ابتدایی را در شهری و ده‌کوره‌ای خواندم و هفت سال بعد که به زادگاه خودم برگشتم، در عالم خیال یک سندباد نوجوان بودم. در دبیرستان به ادبیات علاقه داشتم اما ریاضی خواندم. در جوانی داستان کوتاه می‌نوشتم و فریفته‌ شیوه‌های نو بودم اما باز نمی‌دانم چه شد که از سینما سردرآوردم. در این مسیر به آدم‌های دانا برخوردم و صحنه‌های جالب ولی زندگی خودم هیچ صحنه‌ جالبی ندارد. تنها شانس من در زندگی شاید این بوده که با یک تولد ناخواسته، نیم‌قرن تمام مثل یک آدم زیادی در کنار یک ملت کهنسال زندگی کرده‌ام.»

56 سال پیش، ظهر دوشنبه 24 بهمن 1345، فروغ فرخزاد جیپ استودیوی فیلمسازی ابراهیم گلستان را برداشت و به خانه‌ مادرش در خیابان امیریه رفت تا او و حسین پسرخوانده‌اش را ببیند. مادرش برای او خورش به درست کرده بود. فروغ قبل از رفتن حسین به مدرسه، به او پول داد تا برایش سیگار بخرد. حسین سیگاری از چهارراه گمرک خرید و فروغ ۵ قران پول توجیبی به او داد و حسین را راهی مدرسه کرد. فروغ با مادرش هم خداحافظی کرد و به سمت استودیو گلستان رفت. در استودیو برای یکی از فیلم‌ها مشکلی پیش آمد و فروغ تصمیم گرفت خودش فیلم را به استودیو «ایران» ببرد. هنوز از رفتن او خیلی نگذشته بود که مستخدم استودیو به ابراهیم گلستان خبر داد خانم فرخزاد تصادف کرده است. فروغ در دروس با یک استیشن متعلق به یک مدرسه خصوصی تصادف کرده بود و سعی کرده بود به ماشینی که بچه‌ها در آن بوده‌اند نخورد و به همین دلیل به سمت پیاده‌رو رفته بود و از ماشین پرت شده بود بیرون. گلستان ابتدا او را به بیمارستان هدایت و بعد به بیمارستان رضا پهلوی (بیمارستان شهدای تجریش فعلی) می‌برد اما چند دقیقه بعد دکتر اعلام می‌کند که همه چیز تمام شده است. فروغ فرخزاد ناباورانه در 32 سالگی از دنیا می‌رود و دو روز بعد، در غیاب ابراهیم گلستان، روی دوش چهره‌های شناخته‌شده‌ای مانند صادق چوبک، جلال آل‌احمد، احمد شاملو، مهدی اخوان‌ثالث، هوشنگ ابتهاج، سیاوش کسرایی، بهرام بیضایی، نجف دریابندری و احمدرضا احمدی تشییع می‌شود و در گورستان «ظهیرالدوله»، در کنار آرامگاه ملک‌الشعرای بهار به خاک سپرده می‌شود.

اواسط آذرماه ۱۴۰۱، وقتی مجله‌ سینمایی «سایت اند ساوند/Sight and Sound» سنت 90 ساله‌اش را ادامه داد و از 1639 منتقد دعوت کرد که 10 فیلم برتر تاریخ سینما را انتخاب کنند، فقط اسم یک فیلم ایرانی در بین 100 فیلم منتخب منتقدها بود؛ کلوزآپ عباس کیارستمی. فیلمی که در رتبه‌ هفدهم این نظرخواهی ایستاد؛ بالاتر از «پرسونا»ی اینگمار برگمن، «اینک آخرالزمان» کاپولا و «هفت سامورایی» کوروساوا. در سال 1991 هم این فیلم به‌عنوان پنجمین فیلم برتر سال توسط نشریه کایه دو سینما انتخاب شد و در سال 2000، رتبه چهارم بهترین فیلم‌های دهه 90 را -به‌طور مشترک با دو فیلم دیگر- در همین نشریه از آن خود کرد. فیلمی که ماجراهای عجیب و واقعی حسین سبزیان در نقش بدلِ محسن مخملباف و خانواده‌ آهن‌خواه را روایت می‌کند. فیلمی که کیارستمی همیشه درباره‌اش می‌گفت: «هیچ فیلمی را نساختم که به اندازه‌ کلوزآپ درباره‌ آن خاطره و حرف داشته باشم. چون شیوه‌ای از فیلمسازی را به من توصیه کرد که بعدها همیشه در کارم از آن متاثر بودم. کلوزآپ برای من یک مدرسه‌ سینمایی بود.» ` به همین بهانه‌‌ها اینجا ابتدا خاطرات درجه یک و گفته‌های جذاب عباس کیارستمی درباره‌ پشت‌صحنه‌ کلوزآپ را به قلم و جمع‌آوری «علی سیف‌الهی» مرور کرده‌ایم، سپس نقدهای قدیمی را بخوانید که «سید آریا قریشی» جمع‌آوری کرده است. یک پرونده خواندنی و کامل برای جمعه‌های طولانی.

همسایه طبقه پایین زنگ می‌زند. همسایه دفترش در پاریس، وقتی مشغول نوشتن فیلمنامه گذشته است. آقای همسایه عصبانی و بی‌ملایمت می‌گوید: «از اینجا صدای پا می‌آید! من پایین‌ام و دارم اذیت می‌شوم. شما شغل‌تان در این دفتر چیست؟ چه‌کار می‌کنید که این‌قدر صدا می‌دهید؟» اصغر فرهادی می‌پرسد: «چه صدایی؟» جواب می‌دهد: «صدای راه رفتن. به نظرم می‌دوید!» فرهادی می‌گوید: «من نویسنده‌ام؛ فیلمنامه می‌نویسم.» می‌گوید: «من هم نویسنده‌ام؛ ولی پشت میز می‌نشینم و می‌نویسم!» فرهادی اما مثل او نیست. عادت دارد راه برود. سال‌هاست عادت دارد تندتند راه برود و یک نفر دیگر ایده‌ها و حرف‌هایش را بنویسد. فرآیند فیلمنامه‌نویسی اصغر فرهادی پر از چنین عادت‌ها و شیوه‌هایی است. شیوه‌ها و مراحل فیلمنامه‌نویسی فرهادی را جزء به جزء مرور کنیم.

زندگی شخصی و کارنامه‌ حرفه‌ای عباس کیارستمی را نمی‌توان در چند جمله کوتاه خلاصه کرد. عرض زندگی 76 ساله او خیلی بیشتر و وسیع‌تر از طول عمرش بود. در دانشکده‌ هنرهای زیبا گرافیک خواند، برای تلویزیون آگهی ساخت، برای کتاب‌ها نقاشی کشید، برای «قیصر» تیتراژ ساخت، با استخدام در «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» مهم‌ترین کارش، فیلمسازی را شروع کرد، نقاشی می‌کشید، شعر می‌گفت، عکاسی می‌کرد، می‌نوشت، نجاری می‌کرد و انجام همه‌ این کارها در کنار هم برای او معمولی به نظر می‌رسید چون هر کدام رنگ و جلوه‌ای بودند از «زندگی». زندگیِ او اما هیچ‌وقت معمولی نبود. همیشه کار می‌کرد و کارهایش او را به یکی از معروف‌ترین ایرانی‌های دنیا تبدیل کرد. گدار و کوروساوا بارها او را ستایش کردند، ژولیت بینوش با او آبگوشت می‌خورد، از اسکورسیزی جایزه می‌گرفت، به برتولوچی جایزه می‌داد، تنها نخل طلای «کن» را به ایران آورد و هنوز اسم فیلم‌هایش آن بالاهای فهرست محبوب‌ترین فیلم‌های منتقدان و فیلمسازان و مخاطبان در تاریخ سینما است.