پرونده‌ها

تماشای یک فیلم، در ظاهر کاری ساده و روزمره به‌نظر می‌رسد؛ ما می‌نشینیم، نگاه می‌کنیم و در پایان، یا لذت می‌بریم یا نه. اما در پسِ این تجربه ظاهرا ساده، امکانی عمیق‌تر نهفته است: اینکه از یک مخاطب منفعل، به تماشاگر آگاه و تحلیلگر تبدیل شویم. نقطه آغاز این مسیر، «نوشتن» است؛ نوشتن درباره آنچه دیده‌ایم، حس کرده‌ایم، و به آن اندیشیده‌ایم. این یادداشت‌ها، که می‌توانند کوتاه، ساده و بدون اصطلاحات تخصصی باشند، ما را وادار می‌کنند که دقیق‌تر ببینیم و روشن‌تر فکر کنیم. بسیاری از منتقدان، نویسندگان و حتی فیلمسازان، فعالیت خود را با همین تحلیل‌های شخصی آغاز کرده‌اند؛ تحلیل‌هایی که نه برای چاپ در مجله یا ارائه در دانشگاه، بلکه صرفا برای ثبت تجربه‌ای شخصی نوشته شده‌اند.

اگر سال ۱۹۷۳ قوی‌ترین سال این دهه نباشد، قطعا سال ۱۹۷۵ چنین است. این فهرست ده فیلم برتر... واقعا شگفت‌انگیز است. وقتی ضعیف‌ترین فیلم این جمع، چیزی باشد که تنها به دلیل سلیقه شخصی نپسندیم، یعنی سال بسیار قدرتمندی را داریم. نمی‌توان با تاثیر فرهنگی یا کیفیت هیچ‌یک از این فیلم‌ها مخالفت کرد. کوبریک، لومِت، اسپیلبرگ، گیلیام، آلتمن، فورمن، پولاک، راسل... این‌ها تنها ۸ فیلم از این ده‌تای برتر هستند. فوق‌العاده است. البته اعتراف می‌کنیم که نیمه پایینی سال به اندازه‌ سال‌های دیگر قوی نیست. اما وقتی ده فیلم برتر چنین قدرتی داشته باشند، دیگر نیازی به چیز دیگری نیست.

وقتی به تماشای یک فیلم می‌نشینیم، چشم‌هامان کار زیادی دارند: دنبال بازی بازیگرها، نورپردازی، قاب‌ها و حرکات دوربین می‌گردند. اما یک چیز مهم دیگر هم هست که تقریباً همیشه در سایه تصویر پنهان می‌ماند، اما تأثیرش مستقیم و عمیق است: صدا. صدا در سینما فقط دیالوگ و موسیقی نیست. هر صدایی که می‌شنویم، حتی صدای پای آرام یک شخصیت در راهرو خالی یا خش‌خش برگ‌های درخت در یک سکانس احساسی، همه با هدفی خاص در فیلم قرار داده شده‌اند. موسیقی متن و طراحی صدا، دو ابزار قدرتمند در دست کارگردان و صداگذار هستند تا با کمک آن‌ها، احساسات ما را هدایت کنند، موقعیت را باورپذیر کنند و گاهی بدون حتی یک دیالوگ، معنایی کامل را به ما منتقل کنند.

تماشای یک فیلم خوب، معمولا ما را درگیر بازی‌ها، دیالوگ‌ها، داستان یا موسیقی می‌کند. اما کمتر پیش می‌آید که به یکی از حیاتی‌ترین عناصر پنهان فیلم توجه کنیم: تدوین. تدوین آن بخشی از فیلم است که اگر خوب انجام شده باشد، اصلا نباید دیده شود. شاید عجیب باشد که چیزی می‌تواند هم این‌قدر مهم باشد و هم این‌قدر نامرئی. اما واقعیت این است که بخش زیادی از تاثیرگذاری یک فیلم، نه از چیزی که جلوی دوربین اتفاق می‌افتد، بلکه از نحوه‌ کنار هم چیده شدن آن لحظه‌ها در اتاق تدوین حاصل می‌شود. تدوین است که تعیین می‌کند چقدر با یک شخصیت همراه می‌شویم، چقدر درگیر هیجان یک تعقیب و گریز می‌شویم، یا حتی کی بخندیم و کی بترسیم. ریتم، ضرباهنگ، تنش، و گاهی حتی معنا، همگی در تدوین شکل نهایی پیدا می‌کنند.

در نخستین نگاه، فیلمبرداری ممکن است به‌معنای صرفِ ثبت تصویر توسط دوربین تلقی شود. اما در سینما، فیلمبرداری فراتر از یک فعالیت فنی‌ست؛ فیلم‌برداری یک زبان است. زبانی تصویری برای روایت، انتقال احساس، و هدایت چشم تماشاگر. برای درک بهتر عملکرد فیلمبرداری، آشنایی با چند عنصر کلیدی ضروری است؛ عناصری که در ظاهر ساده‌اند، اما در عمل ساختار روایت تصویری را شکل می‌دهند. برای درک بهتر عملکرد فیلمبرداری، آشنایی با چند عنصر کلیدی ضروری است؛ عناصری که در ظاهر ساده‌اند، اما در عمل ساختار روایت تصویری را شکل می‌دهند.

تماشای فیلم برای بسیاری از ما تجربه‌ای احساسی، الهام‌بخش یا حتی تکان‌دهنده است. اما چرا برخی بازیگران سال‌ها در ذهن مخاطب باقی می‌مانند، در حالی‌که برخی دیگر با وجود حضور پررنگ، فراموش می‌شوند؟ پاسخ این پرسش به‌ظاهر ساده، درک عمیق‌تری از مفهوم بازیگری خوب را می‌طلبد. بازیگری، برخلاف تصور رایج، فقط به حفظ دیالوگ‌ها و گریه یا فریاد در لحظه‌های دراماتیک محدود نمی‌شود. در واقع، آنچه یک بازیگر را به قلب تماشاگر نزدیک می‌کند، توانایی او در زیستن نقش است؛ یعنی فراتر رفتن از «ادای احساس» و تبدیل شدن به خودِ شخصیت. این کیفیت است که به بازی او جان می‌دهد و تماشاگر را قانع می‌سازد با یک انسان واقعی طرف است، نه یک بازیگر بر صحنه.

وقتی فیلمی ما را تحت تاثیر قرار می‌دهد - خواه با یک پلان خیره‌کننده، یک بازی خاص یا یک پیچش داستانی غیرمنتظره - اغلب ناخودآگاه می‌پرسیم: «چه کسی این فیلم را ساخته؟» پاسخ این سؤال معمولا به یک اسم ختم می‌شود: کارگردان. اما واقعا کارگردانی یعنی چه؟ کار یک کارگردان دقیقا چیست؟ آیا فقط پشت دوربین می‌ایستد و دستور می‌دهد «اکشن» و «کات»؟

در دنیای پرشتاب امروز که حجم تولیدات سینمایی و سریالی هر سال افزایش می‌یابد، یک سوال ساده بیش از هر زمان دیگری ذهن تماشاگران را به خود مشغول کرده است: «فیلم خوب دقیقا یعنی چه؟» آیا صرفا فیلمی که ما را سرگرم کند، فیلم خوبی است؟ یا «خوب بودن» یک فیلم، به عواملی فراتر از علاقه شخصی ما بستگی دارد؟ برای بسیاری از مخاطبان غیرتخصصی، تماشای فیلم بیشتر یک تجربه احساسی است. آنچه در ذهن می‌ماند، اغلب داستان، بازی بازیگران یا شاید یک دیالوگ ماندگار است. اما در سوی دیگر، منتقدان سینما از معیارهایی سخن می‌گویند که چندان آشنا یا ملموس به‌نظر نمی‌رسد: تدوین، میزانسن، فضاسازی، ساختار درام و... در این نقطه است که اهمیت درک تفاوت میان سلیقه شخصی و کیفیت هنری آشکار می‌شود. هرچند لذت بردن از یک فیلم همیشه حق مخاطب است، اما اگر بخواهیم فراتر برویم و نگاهی تحلیلی‌تر به آثار داشته باشیم -حتی در سطحی ساده و ابتدایی- نیازمند دانستن ابزارهایی هستیم که ما را از صرف «تماشاگر» بودن به سمت «منتقد خانگی» بودن سوق دهد.

سال 1398، وقتی مجله‌ «فیلم» از 140 منتقد و نویسنده‌ سینمایی خواست بهترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران را انتخاب کنند، ۳ فیلم از داریوش مهرجویی در بین ده فیلم برتر این نظرسنجی بود و مهرجویی در صدر بهترین و محبوب‌ترین کارگردان‌های تاریخ سینمای ایران قرار گرفت. فیلمنامه‌نویس و فیلمسازی که از 53 سال پیش فیلم می‌ساخت، کارنامه سینمایی غنی و درخشانی دارد و یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین کارگردان‌های تاریخ سینمای ایران است. اینجا سعی کرده‌ایم یک پرونده کامل داشته باشیم از بهترین فیلم‌هایش، دیگر فیلم‌هایی که اگرچه جزو بهترین‌ها نیستند ولی جزو کارنامه مهرجویی‌اند و در آخر، میزان فروش دهه به دهه فیلم‌های او را بررسی کرده‌ایم.

اینجا نگاهی انداخته‌ایم به شیوه‌ها و مراحل فیلمسازی رخشان بنی‌اعتماد. فیلمسازی که می‌گوید: «بارها گفته‌ام که سینما برای من هدف نیست، وسیله است. خب، این اعتقاد و نوع نگاه من به سینماست. دلیل دیگرش را باید در شرایطی جست‌وجو کرد که سینماگران هم‌نسل من در آن به فیلمسازی روی آوردند. برای ما، سینما بیش از آن‌که وسیله سرگرمی و تفریح باشد، امکانی برای طرح موضوع و آگاهی‌بخشی و بیان یک موقعیت بود. این تلقی در جامعه‌ای مثل جامعه ما، سینما را به سوی همان تعهدگرایی سوق می‌دهد. در جامعه‌ای که بسیاری از معضلات و مشکلات اولیه‌اش هنوز حل نشده است، سینما چنین معنا و تعریف دارد. در جامعه ما سینما وظیفه دارد با وسواس و حساسیت به واقعیت‌ها بپردازد.»