قضاوت سخت
افزون بر مقوله جنگ مستقیم و روردرویی نیروهای متفقین با ارتش آلمان نازی که پس از گذشت نزدیک به 80 سال از اتمام آن هنوز طراوت و ظرفیت دراماتیکش را حفظ کرده و دستمایه ساخت آثار نمایشی بسیاری قرار میگیرد مضمون مناسبات جاسوسی میان دو طرف متخاصم که البته تا همین امروز هم ادامه پیدا کرده همچنان جذاب و پرکشش است مثل همین فیلم ژان سرخ. مخاطبان سینما و تلویزیون از آثاری که چنین بستر مضمونی داشتهاند خاطرات بسیاری دارند که از آن جمله میتوان به مجموعه آثار جیمز باند و فیلمهایی نظیر عقرب (مایکل وینر)، پل جاسوسان (استیون اسپیلبرگ) و گنجشک سرخ (فرانیسس لارنس) در مدیوم سینما و سریالهایی نظیر «ارتش سری» و «وین و پنکوفسکی» در رسته مجموعههای تلویزیونی اشاره نمود. آثاری با ماهیت تقابل جاسوسی گسترده و حساس کشورهای غربی (با محوریت ایالات متحده و انگلیس) با اتحاد جماهیر شوروی (روسیه کنونی) به عنوان سردمدار جبهه مقابل و البته کشورهای بلوک شرق اروپا در دوران جنگ سرد.
فیلم ژان سرخ در تمام دقایق خود، ضرباهنگ نسبتاً تند خود را حفظ میکند که البته ماهیت جاسوسی فیلم کاربرد چنین ضرباهنگی را توجیه میکند. حتی در دقایقی هم که به ضرروتهای نمایشی، سکانسهای عاطفی/عاشقانه در روایت گنجانیده شده باز هم سکانس به لحاظ طول زمان و شیوه پرداخت به گونههای برگزار شده که ضرباهنگ مناسب برای یک درام جاسوسی مخدوش نشود.
بیتردید همین ماهیت فیلم یعنی اهمیت افزونتر شیوه روایت مناسبات جاسوسی در چنین آثاری است که فیلمساز را مجاب کرده تا ساخته خود را با غلبه روایتپردازی بر پردازش شخصیتها و تعمق در آنها جلو ببرد. هر چند به نظر میرسد در برقراری تعادل میان این دو رویکرد، تا اندازهای فرمان تعادل از دست کارگردان خارج شده و ایجاز بیش از حد در معرفی و پرورش کاراکترها و توضیح و تشریح مناسبات میان آنها در مجموع به ابهام بخشهایی از روایت و شفاف نبودن فصلهایی از داستان انجامیده است.
آنگونه که فیلم (آن هم بر مبنای یک داستان واقعی) روایت میکند این مناسبات چهارجانبه ژان به عنوان پرسوناژ اصلی درام با سونیا، لئو و میچل به عنوان سه کاراکتر کلیدی دیگر و البته از زاویههای دیگر روابط میان ژان و پروفسور است که مقاومت طولانی ژان برای لو دادن اطلاعات اتمی به اتحاد جماهیر شوروی و در نهایت تغییر رفتار او را توجیه میکند. در حالی که فیلم در نمایش درست و قابل فهم این مناسبات و برقراری پیوستگی معنایی در زنجیره روابط علّی/معلولی درام کاستیهای قابل توجهی دارد.
سویه دیگر اثر که به جذابیت بیشتر آن منجر شده زن بودن قهرمان فیلم است. کمتر فیلم جاسوسی را به یاد میآوریم که با محوریت یک کاراکتر زن روایت شده باشد و در اکثریت آثار متعلق به این گونه سینمایی، زنان به عنوان کاراکترهای مکمل و در نقشهایی نظیر معشوقه و یا دستیار قهرمان مرد ظاهر میشوند و قاعدهای که توسط ژان الیزابت استنلی در دنیای واقعی نقض شده تا شاهد یک اثر متفاوت از منظر جنسیت قهرمان باشیم.
یادداشت را با پرسش مهمی به پایان میبرم که فیلم در ذهن و کفه قضاوت بینندگانش برجای میگذارد. اینکه با وجود خلف وعده غربیها در مخفی نگاه داشتن اطلاعات مربوط به ساخت بمب اتم از شریک روسشان، آیا لو دادن اطلاعات سرّی برتانیا به شوروی توسط ژان، تصمیم درستی بوده است یا نه و اینکه در موازنه میان خدمت به سرزمین مادری و خدمت به بشریت (از طریق کمک به برقراری تعادل قدرت اتمی که اهرم بازدارنده شروع یک جنگ جهانی جدید است) باید طرف کدام یکی را گرفت؟
۸ مستند درجه یک درباره جنگ جهانی دوم
حالا در فیلم ژان سرخ هم یکی دیگر از داستانهای بیشمار تقابلهای جاسوسی جنگ جهانی دوم و جنگ سرد که یک بازه زمانی 50 ساله را دربرمیگیرد به عنوان دستمایه اصلی ماجرا مورد استفاده قرار گرفته است. البته با در نظر گرفتن این ویژگی مهم که فیلم بر اساس یک داستان واقعی ساخته شده و همین واقعی بودن و مابهازای عینی داشتن، کشش مخاطب برای تماشای آن و حتی جستجویی در اینترنت برای پی بردن به اصل ماجرا و مقایسه آنچه که در تاریخ اتفاق افتاده و آنچه که بر پرده سینما نقش بسته را دو چندان میکند. فیلم ژان سرخ شروع درگیرکنندهای دارد، هجوم مأموران امنیتی بریتانیا برای دستگیری یک پیرزن فرتوت آن هم به اتهام جاسوسی در زمانی نزدیک به نیم قرن پیش از زمان حاضر، هم کنجکاوی مخاطب را برمیانگیزد و هم ارجاعی است به سکانسهای به یادماندنی در آثار مشابه از جمله فیلم تحسین شدهی اسپیلبرگ یعنی «پل جاسوسان» که فیلم با حمله تعداد زیادی مأمور امنیتی برای بازداشت جاسوس شوروی در ایالات متحده آمریکا (با نقشآفرینی درخشان مارک رایلنس) در میانههای جنگ سرد آغاز میشود.
فیلم ژان سرخ در تمام دقایق خود، ضرباهنگ نسبتاً تند خود را حفظ میکند که البته ماهیت جاسوسی فیلم کاربرد چنین ضرباهنگی را توجیه میکند. حتی در دقایقی هم که به ضرروتهای نمایشی، سکانسهای عاطفی/عاشقانه در روایت گنجانیده شده باز هم سکانس به لحاظ طول زمان و شیوه پرداخت به گونههای برگزار شده که ضرباهنگ مناسب برای یک درام جاسوسی مخدوش نشود.
بیتردید همین ماهیت فیلم یعنی اهمیت افزونتر شیوه روایت مناسبات جاسوسی در چنین آثاری است که فیلمساز را مجاب کرده تا ساخته خود را با غلبه روایتپردازی بر پردازش شخصیتها و تعمق در آنها جلو ببرد. هر چند به نظر میرسد در برقراری تعادل میان این دو رویکرد، تا اندازهای فرمان تعادل از دست کارگردان خارج شده و ایجاز بیش از حد در معرفی و پرورش کاراکترها و توضیح و تشریح مناسبات میان آنها در مجموع به ابهام بخشهایی از روایت و شفاف نبودن فصلهایی از داستان انجامیده است.
آنگونه که فیلم (آن هم بر مبنای یک داستان واقعی) روایت میکند این مناسبات چهارجانبه ژان به عنوان پرسوناژ اصلی درام با سونیا، لئو و میچل به عنوان سه کاراکتر کلیدی دیگر و البته از زاویههای دیگر روابط میان ژان و پروفسور است که مقاومت طولانی ژان برای لو دادن اطلاعات اتمی به اتحاد جماهیر شوروی و در نهایت تغییر رفتار او را توجیه میکند. در حالی که فیلم در نمایش درست و قابل فهم این مناسبات و برقراری پیوستگی معنایی در زنجیره روابط علّی/معلولی درام کاستیهای قابل توجهی دارد.
سویه دیگر اثر که به جذابیت بیشتر آن منجر شده زن بودن قهرمان فیلم است. کمتر فیلم جاسوسی را به یاد میآوریم که با محوریت یک کاراکتر زن روایت شده باشد و در اکثریت آثار متعلق به این گونه سینمایی، زنان به عنوان کاراکترهای مکمل و در نقشهایی نظیر معشوقه و یا دستیار قهرمان مرد ظاهر میشوند و قاعدهای که توسط ژان الیزابت استنلی در دنیای واقعی نقض شده تا شاهد یک اثر متفاوت از منظر جنسیت قهرمان باشیم.
یادداشت را با پرسش مهمی به پایان میبرم که فیلم در ذهن و کفه قضاوت بینندگانش برجای میگذارد. اینکه با وجود خلف وعده غربیها در مخفی نگاه داشتن اطلاعات مربوط به ساخت بمب اتم از شریک روسشان، آیا لو دادن اطلاعات سرّی برتانیا به شوروی توسط ژان، تصمیم درستی بوده است یا نه و اینکه در موازنه میان خدمت به سرزمین مادری و خدمت به بشریت (از طریق کمک به برقراری تعادل قدرت اتمی که اهرم بازدارنده شروع یک جنگ جهانی جدید است) باید طرف کدام یکی را گرفت؟
م
مازیار معاونی
— تهران
متولد ۱۳۵۳ | تهران نویسنده و عضو انجمن منتقدان و نویسندگان سینمایی، دکتری طب عمومی و کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی او سابقه همکاری با ماهنامههای فیلم، فیلم امروز، ۲۴، تجربه، هنر و تجربه، هنرمند دارد و در صفحات هنری روزنامههای شرق، همشهری، ایران، جامجم، اعتماد، هممیهن و... نوشته است.
دیدگاهها
ارسال دیدگاه