فهرست دوبله های ماندگار منوچهر اسماعیلی

این روزها دوبله حال‌وروز خوشی ندارد. نسل طلایی صداپیشگان یا خانه‌نشین شده‌اند، یا همانند استاد منوچهر اسماعیلی یکی‌یکی از دنیا رفته‌اند. از طرفی وفور فیلم‌های زیرنویس‌دار باعث شده تا بسیاری از مخاطبان جدی سینما، قید تماشای فیلم با دوبله را بزنند و فیلم را با حس‌وحال واقعی‌اش تماشا کنند. فارغ از این‌که موافق دوبله باشیم یا نه، این هنر-فن یکی از مهم‌ترین شاخه‌های سینمای ایران بوده و از ابتدای ورود صوت به سینما، شانه به شانه همراه سینمای ایران آمده و درخشیده است. به همین دلیل است پاسداشت دوبلورها و توجه به هنری که در طول سال‌ها به خرج داده‌اند اهمیت دارد. دوبله فارسی در دوره‌ای آن‌قدر در اوج و با فیلم‌ها عجین بود که به سختی می‌شد باور کرد بازیگران خارجی واقعا فارسی حرف نمی‌زنند. نقطه اوج این هنرمندی و هوش در عجین کردن صدا با کاراکتر را بدون شک می‌توان در آثار برجسته منوچهر اسماعیلی پیدا کرد. دوبلوری نیاز به هوش سرشاری دارد و اسماعیلی باهوش بود. دوبلور باید مانند یک مترجم زبردست، اصل اثر را جوری به فارسی برگرداند که حاصل کارش جوهر و خون داشته باشد. همان‌طور که ترجمه فقط نوشتن جملات خارجی به فارسی نیست، دوبله هم فقط فارسی حرف زدن به جای یک بازیگر و ادای جملات نیست. دوبلور باید بازیگری بلد باشد و کارش حتی از بازیگر هم سخت‌تر است، چرا که صورت و بدنش پیدا نیست و باید تمام حواس و هیجاناتش را تنها در قالب لحن و صدا و کلام در نقش جاری کند. از این منظر هم منوچهر اسماعیلی نمونه تمام‌عیار یک هنرمند بود.

فهرست بهترین دوبله های منوچهر والی زاده

بهترین دوبله های خارجی منوچهر اسماعیلی

مردی برای تمام فصول | 1966 | A Man For All Seasons

داستان زندگی «سر تامس مور» سرشار از درام است و هنوز پس از گذر چند صد سال از مرگ او، بسیاری این سیاستمدار، حقوق‌دادن و فیلسوف قرن شانزدهم را برترین شخصیت تاریخ انگلستان قلمداد می‌کنند. سال 1966 «فرد زینه‌مان» تصمیم گرفت فیلمی تاریخی براساس وقایع زندگی مور بسازد و با وسواس فراوان سرانجام «پل اسکافیلد» را برای ایفای نقش حساس مور انتخاب کرد. غول‌های دیگری نظیر «اورسون ولز» و «رابرت شاو» هم در فیلم بازی می‌کردند و مدیریت دوبلاژ آن کاری بس حساس بود. تامس مور مردی بود بلندپرواز، بسیار باهوش، خوددار و اخلاق‌مدار که مستقیما با ۲ بال قدرت کشور یعنی دربار و کلیسا مستقیما در ارتباط بود. جاری کردن تمام این ویژگی‌ها در یک کاراکتر، آن‌هم فقط از طریق صدا و لحن کار طاقت‌فرسایی بود که اسماعیلی با قدرت و ظرافت آن را انجام داد و برای همین هم بسیاری از منتقدان، کار او در مردی برای تمام فصول را بهترین اثری که اسماعیلی از خودش به‌جای گذاشته می‌خوانند. فیلم سرشار از دیالوگ است. تعداد صحنه‌های آن که درش دیالوگ نیست به تعداد انگشتان یک دست هم نمی‌رسد. اسماعیلی مدام باید بین زیرکی، تحکم، طنازی و گاهی استیصال و خشم کاراکتر لایی بکشد و از صحنه‌های نفس‌گیری مانند سکانس دادگاه سربلند بیاید بیرون. چه باورتان بشود چه نه، چه این سخن را اغراق تصور کنید یا نه، کار اسماعیلی حتی از بازیگر اصلی فیلم «پل اسکافیلد» هم در شکل‌دهی به شخصیت تامس مور برتر است. باور نمی‌کنید؟ هر ۲ نسخه زبان اصلی و دوبله فیلم را تماشا کنید.

بن هور | 1959 | Ben-Hur

یک فیلم تاریخی سترگ و پرهزینه با شخصیت‌های زیاد و پیچیده آمده زیر دست‌تان و باید آن را دوبله کنید؟ مهم‌ترین شخصیت فیلم را بسپرید به منوچهر اسماعیلی و خیال‌تان راحت باشد که تمام بار فیلم را بر دوش خواهد کشید. قصه بن-هور قصه آشنایی است: قصه انتقام. «جودا بن-هور» یک شاهزاده یهودی است که به دلیل یک توطئه به شکلی ناجوانمردانه دستگیر می‌شود و او را به بردگی می‌فروشند و حالا بعد از گذشت سال‌ها و تحمل رنج‌های زیاد، باید بازگردد و انتقام خودش و خانواده‌اش را از توطئه‌گران بگیرد. استاد در چند فیلم جای «چارلتون هستون» حرف زده و حاصل کارش همواره عالی بوده است. مهم‌ترین ویژگی اسماعیلی در دوبله فیلم‌های هستون، تلاش بی‌نظیرش برای شبیه‌سازی لحن و صدای هستون است. این تلاش در فیلم «ال‌سید» به صدایی محکم و خشن منجر شده و در بن‌-هور به صدایی غالبا آرام و همراه با تولید یک لهجه کم‌رنگ یهودی که بعدها در سینمای ایران به یک استاندارد برای دوبله یا حتی بازی در نقش یهودی‌ها تبدیل شد! نکته جذاب دوبله این فیلم تنها حضور اسماعیلی نیست، «چنگیز جلیلوند» دیگر ستاره درخشان دوبله ایران هم در این فیلم کنار اسماعیلی ایستاده تا با هم اثر درخشان دیگری مانند «بیلیاردباز» خلق کنند.

سلطان کمدی | 1982 | The King of Comedy

تعداد کارهای خوب اسماعیلی آن‌قدر بالاست که خیلی سریع می‌توان 10 فیلم تاریخی او را به عنوان بهترین کارهایش معرفی کرد و خلاص. اما تلاش کردیم این فهرست منحصر به ژانر خاصی نباشد و در کنار کارهای تاریخی، گریزی هم به کاراکترهای متفاوتی که اسماعیلی خرق کرده بزنیم. «سلطان کمدی» تنها فیلم کمدی کارنامه «مارتین اسکورسیزی» است. اسکورسیزی که کارش را با آثار خشن گنگستری و خیابانی مربوط به نیویورک شروع کرده بود، با شروع دهه 80 تصمیم گرفت از خشونت محض فاصله بگیرد و اثری متفاوت بسازد که یکی از مهجورترین آثار کارنامه اوست. فیلم داستان زندگی یک استندآپ کمدین خل‌وضع و ساده‌دل به نام «روپرت پاپکین» است که سودای تبدیل شدن به «جری لوئیس» و اجرای زنده در تلویزیون را دارد و وقتی تلاشش از راه‌های معقول به نتیجه نمی‌رسد، با همراهی یک طرفدار مونث و پریشان‌حال جری لوئیس سعی می‌کنند لوئیس را بدزدند تا هم زن به وصالش برسد و هم روپرت به رویای اجرای زنده در تلویزیون. به گفته «رابرت دنیرو» بازیگر نقش اول فیلم، بازی در این نقش بسیار سخت بود. اولا دنیرو پس از سال‌ها باید از قالب همیشگی خشنش خارج می‌شد و نقش طنازانه و لطیفی را ایفا می‌کرد، ثانیا فیلم یک مونولوگ بسیار طولانی استندآپ کمدی داشت که باید در یک برداشت گرفته می‌شد و دنیرو علاوه بر حفظ چند صفحه متن کمدی، باید راکورد بازی‌اش را هم حفظ می‌کرد. حالا تصور کنید کار دوبلور برای دوبله چنین نقشی چقدر سخت است. دنیرو در آن زمان هنوز دوبلور ثابتی (بهرام زند) در ایران نداشت و قبلا «خسرو خسروشاهی» (در راننده تاکسی) و چنگیز جلیلوند (در گاو خشمگین) جای او صحبت کرده بودند. حال اسماعیلی می‌بایست دنیرویی کاملا جدید برای مخاطب ایرانی خلق کند. «ناصر طهماسب» یک‌بار در مصاحبه‌ای درباره دوبله گفته بود آدمی که بامزه نیست، نمی‌تواند کار جدی خوب انجام دهد (نقل به مضمون). اسماعیلی در بسیاری از آثارش نشان داده که برخلاف ظاهر همیشه جدی و محکمش، در بامزگی چیره‌دست است و تیپ‌های بامزه زیادی هم خلق کرده. او در سرتاسر سلطان کمدی می‌کوشد تا شیرین‌عقلی و بامزگی نسبی پاپکین را با خلق صدایی دستپاچه و لحنی که اعتماد به نفس کاذب از سرتاپایش می‌بارد نشان دهد و الحق که مثل همیشه در کارش موفق است! مونولوگ اجرای زنده پاپکین در پایان فیلم را ببینید، اسماعیلی این سکانس را بدون قطع و یک‌جا دوبله کرده است.

پیتر فالک | ستوان کلمبو

در ادامه سیر در کارنامه متنوع اسماعیلی، سری هم بزنیم به یکی از عجیب‌ترین مخلوقاتش که پیرو ادعای سطور قبلی، ثابت می‌کند که استاد تا چه اندازه در تیپ‌سازی منعطف و هم حتی پایه بوده است! ۲ بازیگر/شخصیت هستند که اگر دوبله فارسی‌شان به شکلی که خلق شده نبود، بعید بود محبوبیت‌شان در کشور به میزانی که الان هست باشد. یکی جری لوئیس با دوبله بامزه حمید قنبری و یکی پیتر فالک (در نقش ستوان کلمبو) با صداپیشگی منوچهر اسماعیلی. جالب است که قنبری و اسماعیلی هردو این تیپ‌ها را به سینمای ایران هم کشاندند و قنبری آن را روی «منصور سپهرنیا» گذاشت و اسماعیلی تیپ کلمبو را روی «رضا بیک‌ایمانوردی.» برگردیم سر خود کاراکتر. در روزگار فعلی که زیرنویس باعث شده تا با لحن و بیان واقعی بسیاری از بازیگران فیلم‌های قدیمی تاریخ سینما مواجه شویم، احتمالا خود دوبله در بهترین شکلش هم خیلی کار جالبی به نظر نمی‌رسد. مثلا وقتی زیرنویس باب شد فهمیدیم که صدای خش‌دار آل پاچینو در بسیاری از فیلم‌هایش چقدر با صدای مونوتن و نرم «خسرو خسروشاهی» فرق دارد. از این منظر شاید کاری که اسماعیلی با تیپ پیتر فالک کرده را شاید نتوان به لحاظ هنری ارزشمند دانست، اما باید این حرکت را در ظرف زمان سنجید و دانست که اتفاقا اسماعیلی چقدر خوب توانسته نوع حرف زدن خل‌خلی فالک را ایرانیزه و جاودانه کند! این تفاوت شاید امروز توی ذوق بزند، اما به‌هرحال در آن زمان طرفدار داشت و تعداد زیادی از هموطنان را شیفته سینما کرد.

محمد رسول‌الله / پیام | 1976 | The Message

اسماعیلی بارها در آثار مختلفی نظیر «باراباس»، «جاده»، «گوژپشت نتردام»، «پیرمرد و دریا»، «گروگان» و ... جای «آنتونی کویین» حرف زده و او را می‌توان دوبلور بلامنازع کویین در ایران دانست. جنس صدای محکم، لحن مطمئن و عمیق و نفوذ کلام او، با چهره و صدای اصلی کویین تناسب بسیار زیادی داشت و برای همین شنیدن صدای کویین به فارسی جز با صدای منوچهر اسماعیلی برای مخاطب ایرانی قابل تصور نبود. در بین مجموعه‌ای از بازی‌های کویین که به فارسی دوبله شده، حضور او در نقش «حمزه» عموی پیامبر در فیلم محمد رسول‌الله (با نام اصلی «پیام») به دلیل زمینه مذهبی آشنای فیلم برای ایرانی‌ها و به خاطر بارها پخش این ساخته به‌یادماندنی «مصطفی عقاد» در تلویزیون ایران به مناسبت‌های مختلف، بیشتر از همه در ذهن ما نقش بسته است. حمزه فردی است مصمم و متعصب روی خانواده‌اش و به جنگجویی و بی‌باکی مشهور است. سر نترسی دارد و برای هر شجاعتی قبل از همه داوطلب است. اسماعیلی هم که جنس صدایش انگ چنین شخصیت‌هایی است، شاید با نزدیک‌ترین صدا و لحن به لحن و صدای اریجینال خودش جای کویین حرف زده و به همین خاطر هم است که صدای بی‌همتای او در این فیلم، معیار شناخت اوست و بلافاصله نامش را در ذهن مخاطبی که چندان با دوبلورها آشنایی ندارد هم تداعی می‌کند.

دوبله شاهکار منوچهر اسماعیلی در فیلم های ایرانی

قیصر | 1348

بهروز وثوقی خودش دوبلور بود. کمااین‌که در «گوزن‌ها» هم با هنرمندی جای خودش صحبت کرده، اما مسعود کیمیایی ترجیح داد تا در مهم‌ترین فیلم کارنامه‌اش، زمام امور را بسپارد دست دوبلورها. کیمیایی علاقه زیادی به دوبلاژ داشت و در کارنامه‌اش بارها با منوچهر اسماعیلی همکاری کرده بود. صداپیشگی به جای شخصیت قیصر کار سختی بود. فیلم پر از دیالوگ است و بهروز وثوقی گاهی مسلسل‌وار در آن حرف می‌زند. اسماعیلی با گذاشتن یک لهجه تهرونی-لاتی روی این کاراکتر و استفاده از کلماتی مانند «میرفوخت» به جای «می‌فروخت»، «دآاش» به جای «داداش» یا «یوخده» به جای «یه خورده» موفق شد لحن قیصر را به خوبی دربیاورد و او را تبدیل کند به کاراکتری که هنوز نوع حرف زدن و تکیه‌کلام‌هایش در فرهنگ عامه چندین نسل بعد هم جاری‌ست.

مادر | 1368

معمولا هنگام تحلیل دوبله ساخته خاطره‌انگیز مرحوم «علی حاتمی»، حواس‌ها متوجه کمیت کار اسماعیلی است، نه کیفیت آن. طبعا این نکته که استاد در این فیلم جای ۳ کاراکتر حرف زده، محیرالعقول است و حواس‌ها را از ظرافت کار او در جان‌بخشی به این شخصیت‌ها پرت می‌کند. نقل است که علی حاتمی به عنوان یکی از عشاق دوبله، دوبار فیلم می‌ساخت. یک‌بار سر صحنه و بار دوم در اتاق دوبلاژ. او همیشه در استودیو حاضر بود و بر ثانیه به ثانیه کار نظارت می‌کرد. حاتمی احتمالا وقتی مدیریت دوبلاژ «مادر» را به «ناصر طهماسب» سپرده بود، خودش هم فکرش را نمی‌کرد که طهماسب سه کاراکتر مهم فیلم را به اسماعیلی بسپارد: محمدابراهیم (محمدعلی کشاورز)، غلامرضا (اکبر عبدی) و برادر ناتنی (جمشید هاشم‌پور). اما طهماسب این ریسک را کرد، آن‌هم در فیلمی که پر از دیالوگ‌های شعروار و سخت حاتمی‌وار است و دوبلور همزمان باید حواسش به سینک بودن صدا با تصویر، گرفتن حس بازیگر و خلق صدای متفاوت هر کاراکتر باشد! یک کاراکتر لات، یک کاراکتر خل‌وضع شاعرمسلک و یک شخصیت عرب تودار و غریبه. اسماعیلی نابغه‌وار از پس این چالش برآمد و جز افراد پیگیر دوبله، کمتر کسی متوجه شد که صداپیشه هر ۳ کاراکتر یک نفر است.

ناخدا خورشید | 1365

تصور کنید شاهکار «ناصر تقوایی» سر صحنه صدابرداری می‌شد و لحن و صدای نسبتا ولِ «داریوش ارجمند» می‌نشست روی چهره کاریزماتیک و عنق ناخدا. تصورش سخت است و خوشحالیم که این اثر یگانه، با وسواس تمام و با مدیریت خود اسماعیلی دوبله شد. این دوبله جاودانه حاصل هنرمندی توامان اسماعیلی و خود تقوایی بود. به گفته داریوش ارجمند، صدابردارهای فیلم موقع فیلمبرداری از صحنه‌ها صدای شاهد گرفته بودند تا لهجه و لحن بازیگرها به عنوان یک راهنما در اختیار تیم دوبله قرار بگیرد و این ترفند کمک زیادی به اسماعیلی کرد. اسماعیلی در نقش ناخدا بسیار ساده، دلنشین و توام با تحکم و عمق صحبت می‌کند. استاد در حین مدیریت فیلم آن‌قدر حواسش به جزئیات بود که متوجه شد هیچ صداپیشه‌ای نمی‌تواند جنس لحن ویژه «سعید پورصمیمی» در نقش «ملول» را دربیاورد و به همین خاطر دوبله این نقش را به خود پورصمیمی سپرد.

سرب | 1367

مانند سابق، در یکی از آخرین فیلم‌های خوب مسعود کیمیایی، دوبله نقش مهمی در شکل گرفتن فضای فیلم دارد و این‌جا هم ستاره بی‌چون‌وچرای میدان کسی نیست جز منوچهر اسماعیلی که در این فیلم به‌یادماندنی همزمان جای سه کاراکتر صحبت می‌کند: دندان‌پزشک یهودی (جلال مقدم)، میرزاحسن (جمشید مشایخی) و نوری (هادی اسلامی). اسماعیلی در این فیلم که توسط «خسرو خسروشاهی» دوبله شده نیز جای دو برادر حرف می‌زند: میرزاحسن و نوری و یکی از شاهکارهای او سکانس مکالمه دو برادر روبروی هم است که نمی‌دانیم آیا استاد آن‌ها را به صورت مجزا دوبله کرده یا همزمان و در زمان واقعی جای هردو حرف زده. اگر همزمان دوبله کرده باشد که باید همین الان ایستاد و برایش کف زد!

هزاردستان | 1367

بار دیگر اثری از علی حاتمی که به ضیافتی از حضور بهترین دوبلورهای سینمای ایران تبدیل شده است. مدیر دوبلاژ اثر چه کسی است؟ پدر دوبله ایران و معلم تمام دوبلورهای بزرگ: زنده‌یاد علی کسمایی. هزاردستان را می‌توان بهترین دوبله بین آثار ایرانی دانست. اثری تاریخی و پرشخصیت که با وجود آن همه ستاره دوبله، بهشت یک مدیر دوبلاژ بود. کسمایی با فراغ بال و دست پر، تمام کاراکترها را با ظرافت پوشش داده و بهترین صداپیشگان تاریخ سینمای ایران را برای دوبله یکی از بهترین سریال‌های تاریخ تلویزیون ایران گرد هم آورده است تا یک شاهکار خلق شود. اسماعیلی این بار رکورد خودش را هم زده و جای ۴ شخصیت صحبت کرده است: رضا تفنگچی (جمشید مشایخی)، شعبون استخونی (محمدعلی کشاورز)، هزاردستان (عزت‌الله انتظامی) و جعفرقلی‌خان نشاط (جمشید لایق). بازیگران را ببینید؛ ۵ ستاره بزرگ بازیگری تاریخ این سینما در این اثر حاضرند. ۵ الماس بازیگری که امروز فقط یکی از آن‌ها در قید حیات است: عزت انتظامی، محمدعلی کشاورز، داوود رشیدی، جمشید مشایخی و علی نصیریان. و تصور کنید که اسماعیلی یک‌تنه جای ۳ نفر از آن‌ها صحبت کرده است! تنوع لحن‌سازی و قدرت کار او در این اثر هم بی‌نظیر است. رضا تفنگچی یک هنرمند گوشه‌گیر است که روزگاری هفت‌تیرکش قهاری بوده، شعبون استخونی یک بزن‌بهادر دیوانه است و خان مظفر (هزاردستان) یک شخصیت مرموز، چندلایه و محوری. طبق معمول به‌ سختی می‌توان فهمید که اسماعیلی در این سریال ۴ نقش اصلی و مهم را دوبله کرده و به سختی می‌توان زیرکی‌اش در صداسازی، توانش در درآوردن لحن و قدرتش در بازیگری را نادیده گرفت. یادش همیشه گرامی.