بیژن امکانیان؛ سناتور سینمای ایران

دهه 60 | پولسازترین بیژن امکانیان سینما

بیژن امکانیان در ابتدای دهه 60، فعالیت بازیگری خود را با بازی در ۳ فیلم ساخته مهدی صباغ‌زاده آغاز کرد: «آفتاب نشین‌ها» (1360)، «پرونده» (1362) و «سناتور» (1362). فیلم سوم برخلاف ۲ فیلم دیگر در گیشه سربلند بود. سناتور با هنرنمایی فرامرز قریبیان، عنایت بخشی، مظفر سلطانی، بهزاد رحیم‌خانی و پریدخت اقبالپور عنوان پرتماشاگرترین فیلم سینماهای تهران در سال 1363 را از آن خود کرد اما چون آمار دقیقی از تعداد تماشاگران این فیلم در سراسر ایران وجود ندارد، آن را در جدول تعداد تماشاگران فیلم‌های اکران شده امکانیان لحاظ نکردیم. اقبال عمومی نسبت به سناتور امکانیان را در مرکز توجه سینماروها قرار داد و با اینکه جمشید مشایخی، داود رشیدی و پروانه معصومی او را در گل‌های داودی همراهی می‌کردند، اما امکانیان توانست با حضور در قامت یک نابینا تماشاگران بسیاری را در سال 1364 به سینماها بکشاند. بیش از دو میلیون و 200 هزار مخاطب به دیدن ساخته رسول صدرعاملی رفتند و جایگاه سوم جدول پربیننده‌ترین فیلم سال به «گل‌های داودی» تعلق گرفت. در آن سال عقاب‌ها ساخته ساموئل خاچیکیان با 3 میلیون و 245 هزار تماشاگر در صدر قرار گرفت و تاراج به کارگردانی ایرج قادری با 2 میلیون و 348 هزار بیننده دوم شد. امکانیان که دو سال متوالی، 2 فیلم پرتماشاگر را بر پرده سینماها داشت، در سال 1364 در فیلمی نقش‌آفرینی نکرد و یک سال بعد با حضور در نقش یک دبیر که سابقه اعتیاد داشته و درگیر اعتیاد شاگردانش می‌شود بار دیگر گیشه سینماها را به تسخیر خود درآورد. دبیرستان ساخته اکبر صادقی و با هنرنمایی افسانه بایگان، صادق هاتفی، آزیتا لاچینی و حمید طالقانی اول خرداد سال 1366 اکران شد و حدود 2 میلیون تماشاگر به دیدن آن رفتند و رتبه پنجم جدول پرمخاطب‌ترین‌های سال به فیلم دبیرستان رسید. فصل درگیری روی پل ورسک همچنان پس از سال‌ها یکی از دیدنی‌ترین سکانس‌های فیلم است. در سال 1365 امکانیان در یک فیلم دیگر هم بازی کرد با نام گمشدگان ساخته محمدعلی سجادی. بازیگرانی چون ولی شیراندامی، فاطمه معتمدآریا، علی شعاعی، حسن کسبیان، حمید لبخنده و رضا خندان همراه با امکانیان در گمشدگان بازی کردند. حدود 464 هزار نفر از فیلم دیدن کردند و جایگاه 45 جدول پرتماشاگرترین‌های سال به فیلم سجادی که در تاریخ 12 مرداد اکران شده بود، تعلق گرفت. آن زمان جذب این تعداد تماشاگر به هیچ وجه برای یک فیلم سینمایی نه تنها موفقیت به حساب نمی‌آمد بلکه به نوعی شکست در گیشه را یادآور می‌شد. درست برخلاف امروزه و پس از گذشت 4 دهه که این تعداد تماشاگر ضامن موفقیت یک فیلم سینمایی است. امکانیان که پس از موفقیت در گیشه با 3 فیلم، به بازی در فیلم‌های متفاوت و متنوع به لحاظ ژانر و ساختار روآورده بود در صعود اولین ساخته سینمایی فریدون جیرانی که آن سال‌ها فیلمنامه‌نویس درجه یکی بود، ایفای نقش کرد و فیلم با وجود بهره‌مندی از ایرج طهماسب، صادق هاتفی، فرشته صدرعرفایی، مهری ودادیان و فرهنگ مهرپرور در گیشه موفق نبود و تنها 261 هزار نفر از آن دیدن کردند و رده 65 جدول پرتماشاگرترین‌های سال از آن فیلم صعود شد. پس از عدم موفقیت گمشدگان و صعود نوبت به فیلم سیمرغ ساخته اکبر صادقی (کارگردان «دبیرستان») رسید. امکانیان در کنار بازیگرانی چون جمشید مشایخی، صادق هاتفی، جمشید لایق، مهری ودادیان، پروین سلیمانی، رضا توکلی و سیدجواد هاشمی در این فیلم هنرنمایی کرد. فیلم در بدترین شرایط و در تاریخ 2 بهمن سال 1367 در سینماهای ایران به روی پرده رفت و نزدیک به 670 هزار مخاطب را روانه سالن‌های نمایش دهنده کرد و در رتبه 24 جدول پربیننده‌ترین‌های سال قرار گرفت. با اینکه حضور در فیلم شب حادثه ساخته سیروس الوند و در کنار بازیگرانی چون پرویز پورحسینی، سوگند رحمانی و گوهر خیراندیش منجر به جذب نزدیک به 860 هزار تماشاگر به سمت سینماها شد و جایگاه 21 جدول پرمخاطب‌ترین‌های سال 1368 به فیلم الوند تعلق گرفت اما باز هم امکانیان در حسرت نقش‌آفرینی در یک فیلم پرتماشاگر بود. صنوبرهای سوزان به کارگردانی عباس شیخ بابایی که در سال 1368 و با هنرنمایی بازیگرانی چون یبژن امکانیان، مرتضی احمدی، جمیله شیخی، عبدالرضا اکبری، بهزاد فراهانی، صدرالدین شجره، فریبا کوثری و ... ساخته شد هم نتوانست امکانیان را دلگرم کند. فیلم در تاریخ 19 اردیبهشت سال 1369 اکران عمومی شد و حدود 230 هزار نفر از آن دیدن کردند و رتبه 66 جدول پرتماشاگرترین‌های سال به فیلم شیخ بابایی تعلق گرفت. ۳ سال متوالی هیچ فیلمی با بازی بیژن امکانیان جزو ده فیلم پرتماشاگر سال حضور نداشت اما... هنرنمایی در ۲ فیلم اجتماعی تلخ و همگام با شرایط روز جامعه (شرایط پس از جنگ و اوضاع نابسامانی اقتصادی از یک طرف و عشق و ازدواج از طرفی دیگر) بار دیگر نام بیژن امکانیان را در انتهای دهه 60 برجسته کرد: «در آرزوی ازدواج» و «آواز تهران». امکانیان در سال 1369 در فیلم در آرزوی ازدواج ساخته اصغر هاشمی که سال قبلش فیلم زیر بام‌های شهر او با استقبال تماشاگران مواجه شده بود، ایفای نقش کرد. این فیلم که بازیگران بزرگی چون مهدی فتحی، اکبر عبدی، جمشید اسماعیل خانی و حمیده خیرآبادی و چهره جوانی چون کمند امیرسلیمانی در آن هنرنمایی می‌کردند، در تاریخ 23 مرداد سال 1370 به روی پرده سینماهای ایران رفت و توانست بیش از 2 میلیون و 280 هزار مخاطب را روانه سالن‌های سینما کند و عنوان پرتماشاگرترین فیلم کارنامه سینمایی بیژن امکانیان را تا به امروز با خود یدک بکشد. رتبه سوم جدول پربیننده‌ترین‌های سال به فیلم در آرزوی ازدواج رسید و فیلم‌هایی چون عروس و سفر جادویی با هنرنمایی جذاب اکبر عبدی رده‌های اول و دوم را از آن خود کردند.

دهه 70 | پرکار اما در میانه‌های جدول پرمخاطب‌ها

بیژن امکانیان در سال 1370 و پس از موفقیت در آرزوی ازدواج در گیشه در فیلمی از کامران قدکچیان با نام آواز تهران و در کنار ابوالفضل پورعرب که با «عروس» خوش درخشیده بود و بازیگرانی چون فریبا کوثری، چنگیز وثوقی، منوچهر حامدی و ... بازی کرد. فیلم در تاریخ 4 تیر 1371 اکران عمومی شد و بیش از یک میلیون و 900 هزار بیننده را جذب سالن‌های نمایش دهنده کرد و عنوان چهارمین فیلم پرتماشاگر سال را به دست آورد. در آن سال دیگه چه خبر؟، جیب برها به بهشت نمی روند و گلها و گلوله‌ها با بیش از دو میلیون مخاطب رده‌های اول تا سوم را از آن خود کردند. دیگر نه حضور در درام‌های اشک‌انگیز جواب می‌داد و نه فیلم‌های حادثه‌ای و پلیسی و درام‌های اجتماعی. تنها دو فیلم درام حادثه‌ای نابخشوده ساخته ایرج قادری و هنرنمایی بهزاد جوانبخش، افسانه بایگان، ماهایا پطروسیان و نسرین مقانلو که بلافاصله پس از موفقیت می‌خواهم زنده بمانم ساخته شده بود و همچنین دیوانه‌وار که پس از آواز تهران فیلم جدید کامران قدکچیان بود و در آن بازیگرانی چون جمشید هاشم‌پور، زیبا نادری، غلامحسین لطفی، احمد قدکچیان، شیوا خنیاگر و روح‌الله مفیدی بازی داشتند، توانستند بیش از یک میلیون تماشاگر را روانه سالن‌های نمایش دهنده کنند. نابخشوده که در تاریخ 16 مهر سال 1376 اکران شده بود با جذب یک میلیون و 330 هزار مخاطب در جایگاه چهارمی جدول پربیننده‌ترین‌های سال بایستد و دیوانه‌وار که 15 آذر سال 1374 به روی پرده رفته بود با جذب یک میلیون و 165 هزار نفر در رتبه دوازدهم جدول پرتماشاگرترین‌های سال قرار گرفت. فیلم‌های بدنه‌ای و حادثه‌ای نچندان موفقی چون لبه تیغ (جمال شورجه)، راز گل شب بو (سعید خورشیدیان)، سال‌های بی‌قراری (مسعود نوابی)، خفاش (علی اصغر شادروان) و فرار از جهنم (شفیع آقامحمدیان) با جذب بین 460 تا 685 هزار تماشاگر، رتبه‌های میانه جداول پرمخاطب‌ترین‌های سال را از آن خود کردند و هیچ یک جایگاه در خور توجهی در کارنامه بازیگری بیژن امکانیان به دست نیاوردند. در این میان بازی در فیلم نسبتا خوش ساخت راه افتخار به کارگردانی داریوش فرهنگ و در کنار بازیگران بزرگی چون جمشید مشایخی، داود رشیدی، بهزاد فراهانی و آزیتا حاجیان که در سیزدهمین جشنواره فیلم فجر نامزد دریافت دو جایزه بهترین فیلمنامه و بهترین موسیقی متن (مجید انتظامی) شده بود هم نتوانست گیشه موفقی در پی داشته باشد. فیلم در تاریخ 20 اردیبهشت سال 1374 اکران شد و تنها 470 هزار نفر از آن استقبال کردند و جایگاه 33 جدول پربیننده‌ترین‌های سال به فیلم داریوش فرهنگ تعلق گرفت.

دهه 80 | ۵ فیلم، ۳ نامزدی و یک تندیس

بیژن امکانیان در دهه ۸۰ تنها ۵ فیلم بر پرده سینماها داشت که مجموع تعداد تماشاگران این پنج فیلم به یک میلیون و 300 هزار نفر هم نرسید. اما در عوض برای نقش‌آفرینی در دو فیلم سربازهای جمعه و تقاطع از دو دوره جشنواره فیلم فجر کاندیدای دریافت سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل شد و برای هنرنمایی‌اش در فیلم تقاطع تندیس زرین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد را از دهمین دوره جشن خانه سینما به دست آورد. سربازهای جمعه ساخته مسعود کیمیایی پس از اعتراض و با فاصله‌ای چهار ساله در سال 1382 ساخته شد و بازیگرانی چون محمدرضا فروتن، بهرام رادان، پژمان بازغی، پولاد کیمیایی، اندیشه فولادوند، مریلا زارعی و بهزاد جوانبخش در کنار بیژن امکانیان در آن ایفای نقش کردند. سربازهای جمعه اولین همکاری امکانیان با کیمیایی بود. فیلم پس از آنکه سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل زن (مریلا زارعی) را از بیست و دومین جشنواره فیلم فجر به دست آورد، در تاریخ 8 مرداد سال 1383 به روی پرده رفت و بیش از 320 هزار نفر به دیدن آن رفتند و جایگاه 13 جدول پرمخاطب‌ترین‌های سال به فیلم کیمیایی رسید. تقاطع به کارگردانی ابوالحسن داودی که در بیست و چهارمین جشنواره فیلم فجر در 8 بخش نامزد دریافت جایزه شد و در دهمین دوره جشن خانه سینما علاوه بر کسب تندیس بیژن امکانیان، تندیس زرین بهترین فیلم، بهترین فیلمنامه، بهترین طراحی هنری (امیرحسین اثباتی) و بهترین جلوه‌های ویژه (محسن روزبهانی) را از آن خود کرد در تاریخ 26 مهر سال 1385 در سینماهای ایران روانه اکران شد و بیش از 430 هزار تماشاگر را به سالن‌های سینما کشاند و در نهایت رتبه 15 جدول پربیننده‌ترین‌های سال به تقاطع رسید. فیلم‌های غروب شد بیا (انسیه شاه حسینی)، قلقلک (مسعود نوابی) و قصه پریا (فریدون جیرانی) دیگر آثار اکران شده بیژن امکانیان در دهه ۸۰ بودند. همکاری دوباره با فریدون جیرانی پس از فیلم ناموفق صعود در قصه پریا به نتیجه خوبی منجر نشد. مصطفی زمانی، مهناز افشار و باران کوثری از بازیگران اصلی فیلم جیرانی بودند و امکانیان در نقش پدر یکی از کاراکترهای اصلی هنرنمایی می کرد. قصه پریا که پس از سریال مرگ تدریجی یک رویا، برای جیرانی بازگشتی دوباره به سینما بود، در گیشه موفق نبود. حتی تعداد کمتری نسبت به فیلم صعود (حدود 160 هزار نفر) برای دیدن قصه پریا به سینما رفتند و البته رتبه 18 جدول پرمخاطب‌ترین‌های سال نصیب فیلم جیرانی شد.

دهه 90 | یک فیلم جایزه بگیر و دیگر هیچ

بیژن امکانیان پس از تقاطع بار دیگر با ابوالحسن داودی در فیلم جذاب و خوش ساخت رخ دیوانه همکاری کرد. امیر جدیدی، ساعد سهیلی، صابر ابر، طناز طباطبایی، نازنین بیاتی و گوهر خیراندیش از بازیگران فیلم داودی بودند. رخ دیوانه در سی و سومین جشنواره فیلم فجر خوش درخشید و پنج سیمرغ بلورین فیلم منتخب تماشاگران، بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین جلوه‌های ویژه تصویری (وحید قطبی‌زاده) و بهترین صداگذاری (بهمن اردلان) را از آن خود کرد. رخ دیوانه در تاریخ 20 اسفند 1393 به عنوان اکران نوروزی سال 1394 به روی پرده رفت و نزدیک به 525 هزار تماشاگر را روانه سالن‌های سینما کرد و در رتبه 8 جدول پرمخاطب‌ترین‌های سال ایستاد. رخ دیوانه تا به امروز آخرین فیلم با بازی بیژن امکانیان است که به اکران عمومی در می‌آید.

چهره‌ها از نمای فیلیموشات

تعداد تماشاگران آثار اکران شده بیژن امکانیان

نام فیلم	سال ساخت	تاریخ اکران	سال اکران	تعداد تماشاگران	رتبه
گلهای داودی	1363	16 مرداد 1364	1364	2,231,988	3
دبیرستان	1365	اول خرداد	1366	2,009,593	5
گمشدگان	1365	12 مرداد	1367	464,360	45
صعود	1366	25 آبان	1367	261,304	65
سیمرغ	1366	2 بهمن	1367	688,678	24
شب حادثه	1367	12 مهر 1368	1368	859,247	21
صنوبرهای سوزان	1368	19 اردیبهشت	1369	229,283	66
در آرزوی ازدواج	1369	23 مرداد	1370	2,284,595	3
آواز تهران	1370	4 تیر 1371	1371	1,935,873	4
لبه تیغ	1371	17 آذر	1372	586,578	48
راز گل شب بو	1372	16 خرداد	1373	467,670	35
راه افتخار	1373	20 اردیبهشت	1374	469,503	33
دیوانه وار	1373	15 آذر	1374	1,166,601	12
سال های بی قراری	1373	اول فروردین	1375	519,660	23
فرار از جهنم	1374		1375	685,700	14
نابخشوده	1375	16 مهر	1376	1,329,059	4
خفاش	1376	27 اسفند 1376	1377	396,468	20
آخرین نبرد	1376	اول فروردین	1377	360,836	21
سربازهای جمعه	1382	8 مرداد	1383	321,503	13
غروب شد بیا	1383	3 اسفند	1384	3,908	86
تقاطع	1384	26 مهر	1385	436,622	15
قلقلک	1384	29 اردیبهشت	1386	337,256	13
قصه پریا	1389	25 خرداد	1390	160,463	18
رخ دیوانه	1393	20 اسفند 1393	1394	523,032	8
		میانگین تعداد تماشاگر		786,559

 ده فیلم پرتماشاگر بیژن امکانیان به عنوان بازیگر

	نام فیلم	سال ساخت	تاریخ اکران	سال اکران	تعداد تماشاگران	رتبه
1	در آرزوی ازدواج	1369	23 مرداد	1370	2,284,595	3
2	گلهای داودی	1363	16 مرداد 1364	1364	2,231,988	3
3	دبیرستان	1365	اول خرداد	1366	2,009,593	5
4	آواز تهران	1370	4 تیر 1371	1371	1,935,873	4
5	نابخشوده	1375	16 مهر	1376	1,329,059	4
6	دیوانه وار	1373	15 آذر	1374	1,166,601	12
7	شب حادثه	1367	12 مهر 1368	1368	859,247	21
8	سیمرغ	1366	2 بهمن	1367	688,678	24
9	فرار از جهنم	1374		1375	685,700	14
10	لبه تیغ	1371	17 آذر	1372	586,578	48

 چند نکته درباره کارنامه بیژن امکانیان

• امکانیان طی دهه‌های 60 و 70 اغلب در نقش اصلی ایفای نقش می‌کرد و اغراق نیست اگر بگوییم که جذب تماشاگر در این دو دهه یکی از دلایل اصلی‌اش همین موضوع بود. اما در دهه‌های 80 و 90، نقش‌های کوتاه و مکمل به بیژن امکانیان پیشنهاد می‌شد.
• نکته جالب اینجاست که او برای بازی در این نقش‌ها، هم تندیس خانه سینما را به دست آورد و هم در دو دوره جشنواره فیلم فجر نامزد کسب سیمرغ بلورین شد. در واقع اگر او هرچقدر از گیشه دور و دورتر می‌شد، به نامزدی و جایزه نزدیک‌تر می‌شد.
• بیژن امکانیان که در آستانه ۳۰ سالگی فعالیت در سینما را آغاز کرد، تا پانزده سال در نقش جوان‌های بیست و چند ساله ظاهر می‌شد و گذر زمان بر چهره او گویا هیچ خط و خشی نمی انداخت!
• فیلم «غروب شد بیا» ساخته انسیه شاه حسینی با اینکه هنرمندانی چون بیژن امکانیان، لادن مستوفی، فرهاد اصلانی و علیرضا اوسیوند را در ترکیب بازیگرانش می‌دید در بدترین فصل سال (3 اسفند سال 1384) در سینماهای ایران به روی پرده رفت و تنها نزدیک به 4 هزار نفر از آن دیدن کردند و در جایگاه 86 جدول پرمخاطب‌ترین‌های سال و همچنین در قعر جدول پربیننده‌ترین آثار اکران شده بیژن امکانیان قرار گرفت.