وداع با فردریک وایزمن در ۹۶سالگی

فردریک وایزمن، فیلم‌ساز پرکار و صاحب‌نامی که مستندهایش عمدتاً به واکاوی نهادهای عمومی و اجتماعات ایالات متحده می‌پرداخت، در سن ۹۶ سالگی درگذشت.

فهرست فیلم های برتر الیور استون

خبر درگذشت او روز دوشنبه در بیانیه‌ای مشترک از سوی خانواده وایزمن و شرکت تولیدی‌اش، Zipporah Films اعلام شد. در این بیانیه آمده است: «فردریک وایزمن طی نزدیک به شش دهه، بدنه‌ای بی‌همتا از آثار خلق کرد؛ ثبت سینمایی گسترده‌ای از نهادهای اجتماعی معاصر و تجربه زیست انسانی روزمره، عمدتاً در ایالات متحده و فرانسه. فیلم‌های او ــ از Titicut Follies (۱۹۶۷) تا تازه‌ترین اثرش Menus-Plaisirs – Les Troisgros (۲۰۲۳) ــ به‌سبب پیچیدگی، قدرت روایی و نگاه انسان‌گرایانه‌شان مورد ستایش قرار گرفته‌اند.» وایزمن که کارنامه درخشانش در سال ۲۰۱۶ با دریافت اسکار افتخاری از سوی Academy of Motion Picture Arts and Sciences مورد تقدیر قرار گرفت، نزدیک به ۵۰ فیلم را کارگردانی و تهیه کرد. از جمله آثار شاخص او می‌توان به City Hall (۲۰۲۰) درباره مدیریت شهری بوستون، Ex Libris: The New York Public Library (۲۰۱۷) درباره کتابخانه عمومی نیویورک و In Jackson Heights (۲۰۱۵) درباره محله‌ای در منطقه کویینز نیویورک اشاره کرد. او که اغلب با جنبش‌های «سینمای مستقیم» (Direct Cinema) و «وریته» (Cinéma Vérité) پیوند داده می‌شد، هرگز در مستندهایش مصاحبه‌ای ترتیب نداد یا رویدادی را بازسازی نکرد. وایزمن تنها از نور طبیعی و صدای درون‌داستانی (دایجتیک) استفاده می‌کرد و از گفتار متن یا موسیقی متن بهره نمی‌گرفت. او پیش از آغاز هر پروژه تحقیق اولیه انجام نمی‌داد و با ذهنی کنجکاو و آماده کشف، سر صحنه حاضر می‌شد. او هنگام دریافت اسکار افتخاری در سال ۲۰۱۶ گفت: «ساختن فیلم همیشه یک ماجراجویی است. معمولاً پیش از شروع، هیچ چیز درباره موضوع نمی‌دانم… هرگز با دیدگاه از پیش تعیین‌شده یا تز خاصی که بخواهم اثباتش کنم آغاز نمی‌کنم. پیش از فیلم‌برداری هم تحقیقی انجام نمی‌دهم. معمولاً نمی‌دانم قرار است چه چیزی فیلم‌برداری شود یا در هر روز و هر لحظه با چه چیزی روبه‌رو خواهم شد.» وایزمن صدها ساعت از سوژه‌هایش فیلم‌برداری می‌کرد و سپس در فرآیندی فشرده و طولانیِ تدوین ــ که گاه تا ۱۰ ماه به طول می‌انجامید ــ این حجم عظیم از تصاویر را پالایش می‌کرد. با وجود نسبت‌دادنش به شیوه وریته، او فیلم‌هایش را بیشتر به «رمان‌های بصری» شبیه می‌دانست تا گزارش‌های ژورنالیستی.

از حقوق تا سینما

وایزمن در بوستون متولد شد. او در کالج ویلیامز تحصیل کرد و سپس وارد دانشکده حقوق دانشگاه ییل شد. پس از فارغ‌التحصیلی در سال ۱۹۵۴، به خدمت سربازی در ارتش آمریکا فراخوانده شد و دو سال به‌عنوان گزارشگر دادگاه خدمت کرد. سپس با استفاده از «قانون جی‌آی» (GI Bill) برای ادامه تحصیل در رشته حقوق به پاریس رفت. پس از بازگشت به آمریکا، به‌عنوان استاد در مؤسسه حقوق و پزشکی دانشگاه بوستون مشغول به کار شد. در همین دوران بود که به مستندسازی علاقه‌مند شد و در سال ۱۹۶۳ فیلم نیمه‌مستند The Cool World را بر اساس رمان وارن میلر درباره زندگی یک باند جوانان در هارلم تهیه کرد. چهار سال بعد، با ساخت Titicut Follies نخستین تجربه کارگردانی خود را رقم زد؛ مستندی درباره زندگی در بیمارستان ایالتی بریج‌واتر در ماساچوست برای بیماران روانی مجرم. این فیلم به‌دلیل نمایش تکان‌دهنده رفتارهای غیرانسانی با بیماران، از سوی دیوان عالی ماساچوست از اکران عمومی منع شد و تا سال ۱۹۹۱ تنها به‌صورت خصوصی برای متخصصان پزشکی نمایش داده می‌شد. با این حال، وایزمن از مسیر خود عقب ننشست و در سه سال بعدی، سه فیلم دیگر ساخت.

تئاتر، رقص و نگاه سیاسی

علاقه دیرینه او به تئاتر و رقص در آثاری چون La Danse: The Paris Opera Ballet (۲۰۰۹) که نگاهی پشت‌صحنه به باله اپرای پاریس داشت و Crazy Horse (۲۰۱۱) درباره کاباره مشهور پاریسی، نمود یافت. گرایش‌های سیاسی مترقی او نیز در فیلم‌هایی مانند Welfare (۱۹۷۵) درباره نظام خدمات رفاهی نیویورک مشهود بود، هرچند خود وایزمن علاقه‌ای به فیلم‌سازی ایدئولوژیک نداشت و با این تصور که مستندها ابزار تغییرات سیاسی یا اجتماعی‌اند، مخالفت می‌کرد. او در سال ۱۹۹۴ در نشریه «Dox: Documentary Quarterly» نوشت: «مستندها، مانند نمایشنامه‌ها، رمان‌ها و شعرها، در فرم خود تخیلی‌اند و کارکرد اجتماعی قابل اندازه‌گیری ندارند.» آخرین فیلم او، Menus-Plaisirs – Les Troisgros (۲۰۲۳)، نگاهی پشت‌صحنه به یک رستوران سرشناس سه‌ستاره میشلن در فرانسه داشت. او درباره شیوه انتخاب سوژه‌هایش در سال ۲۰۱۶ گفته بود: «هر فیلم فرصتی است برای یادگیری درباره موضوعی تازه. من درگیر یک دوره آموزشی ۵۰ ساله بزرگسالان بوده‌ام که در آن، من همان بزرگسالی هستم که هر سال موضوعی جدید را مطالعه می‌کند. تنوع و پیچیدگی رفتار انسانی که هنگام ساخت هر فیلم ــ و در مجموع همه فیلم‌ها ــ مشاهده می‌شود، حیرت‌انگیز است. به‌گمانم همان‌قدر که نشان دادن خشونت، ابتذال و بی‌تفاوتی مهم است، ثبت مهربانی، مدنیت و سخاوت روح نیز اهمیت دارد.» فردریک وایزمن از دو پسر به نام‌های دیوید و اریک، سه نوه و نیز کارن کُنیسک، دوست و همکار نزدیکش که ۴۵ سال با او همکاری داشت، به یادگار مانده است. همسر او، زیپورا باتشاو وایزمن، که ۶۵ سال با وی زندگی مشترک داشت، در سال ۲۰۲۱ درگذشت.