معرفی کامل فیلم سرزمین فرشته ها

همه چیز درباره جشنواره چهل و چارم فیلم فجر

خلاصه داستان فیلم سرزمین فرشته‌ ها

در خلاصه داستان رسمی فیلم سرزمین فرشته ها آمده‌ است: «در سرزمین فرشته‌ها زنی با عشق و مقاومت معجزه‌ای را رقم می‌زند…» پس از فیلم ماندگار بازمانده (ساخته زنده‌یاد سیف‌الله داد) با دومین فیلم قابل توجه سینمای ایران درباره فلسطین مواجه هستیم. فیلمی که فارغ از رویکردهای سیاسی، سراغ کودکان غزه رفته و زندگی و رویاهای آن‌ها را در میانه جنگ سوژه کرده است.

بازیگران و عوامل فیلم سرزمین فرشته ها

بابک خواجه‌پاشا کارگردانی است که با «در آغوش درخت» شناخته شد و با «آبی روشن» مسیر فیلمسازی‌اش را ادامه داد. منوچهر محمدی، تهیه‌کننده خوش‌سابقه ساخت فیلم را به عهده دارد. در «سرزمین فرشته‌ها» سُلاف فواخرجی، بازیگر برگزیده جهان عرب که تاکنون جوایز بسیاری را از جشنواره‌های مختلف کسب کرده است، حضور دارد و در کنار او بازیگران کودک عرب، ایرانی، سوری و لبنانی چون علی ذیب، فاطمه المعصومه زریق، اهورا لطفی، محمد اسد، زهرا فاضل، فاطمه مریش، علیرضا علاو نیز حضور دارند. دیگر عوامل فیلم هم عبارتند از؛ مدیر فیلمبرداری: علیرضا برازنده، مدیر ارشد پروژه: محمد ساسان، مدیر تولید: مجید کریمی، طراح صحنه: پیام حسین‌سوری، تدوین: اسماعیل علیزاده، طراح لباس: بهزاد آقابیگی، مدیر صدابرداری: امیر عاشق‌حسینی، طراح چهره‌پردازی: شهرام خلج، آهنگساز: مسعود سخاوت‌دوست، طراحی و ترکیب صدا: آرش قاسمی، سرپرست گروه کارگردانی: حمیدرضا بیدگل، مدیر برنامه‌ریزی: مجید عبدی، منشی صحنه: آرزو قربانی، طراح جلوه‌های بصری: سیدحسن ایزدی، طراح جلوه‌های ویژه میدانی: ایمان کرمیان، عکاس: محمدمهدی دلخواسته و مدیر تبلیغات و روابط‌عمومی: زهرا دمزآبادی. محصول: سازمان سینمایی سوره‌ و موسسه تصویر شهر.

نقد و بررسی فیلم سرزمین فرشته ها

این نقد و نوشته‌ها، نظر کوتاه ولی دست‌اولِ منتقدان و نویسندگان سینمایی است؛ شاید بعدها همه چیز تغییر کند! در ضمن، انتشار آن‌ها -لزوما- به معنای تایید فیلیموشات نیست

احسان ناظم بکایی

ریتم تحولات منطقه غرب آسیا به قدری سریع است که فیلم از آن عقب مانده است. این روزها رخدادهای زیادی در نزدیک‌مان رخ می‌دهد که رویدادهای دورتر مساله و دغدغه اصلی به نظر نمی‌رسد. جنگ غزه گر چه بحران مهمی است ولی اتفاقات دیگری مانند جنگ ۱۲ روزه، پس از آن رخ داده که برای ما اهمیت بیشتری دارد. آیا جنگ غزه برای کارگردان آذری زبان ما که فیلم‌های لطیفی مانند آبی روشن و در آغوش درخت را ساخته، مساله بوده است یا فیلمی سفارشی است که طبیعتا چون دغدغه نویسنده و کارگردان نیست، سرنوشت محتوم اسلاف خود را که خاک خوردن در آرشیوهاست، می‌یابد؟ سرزمین فرشته‌ها اشتباهات معنایی و فرمی فراوان دارد. در یک نمونه و در پایان، رستگاری و نجات تنها با مرگ میسر می‌شود و تمام تلاش و مقاومت قهرمانان قصه جز با مردن به سرانجام نمی‌رسد. آخر سر اینکه نمایش فیلم در روزهایی که وضع روحی و روانی مردم ایران آزرده شده و سایه جنگ سنگین است کار معقولی نبود. ۳ نکته از فیلم:

• آزاد شدن خواندن زنان
• سیف الله داد روحت شاد
• فیلم را دوبله کنید

احسان طهماسبی

هرچند که پایه و اساس نگارش و تولید سرزمین فرشته‌ها بر مبنای ارزش‌های انسانی و دغدغه‌مند بوده و مسئله حراست و حفاظت از کودکان در جنگ و اخلاقیات اولویت اصلی فیلمساز بوده است، اما در نهایت خروجی آخرین فیلم خواجه پاشا، بیش از آنکه یک فیلم سینمایی باشد، به مجموعه‌ای از تصاویر شاعرانه و موقعیت‌های تکرارشونده شبیه شده که در نبود درام، قصد دارد مخاطب را فریب داده و مجذوب قاب‌های تأثیرگذار و مرعوب سکانس‌های هولناک خود کند. در واقع فیلمنامه‌نویس، با به دست آوردن سوژه‌ای ملتهب، قصد داشته فضای همدلانه‌ای را برای مخاطب ایجاد کند و او را به اثرات جنگ آگاه کرده و اخلاق را به او متذکر شود.

درحالی‌که همین حساسیت موضوعی، به‌جای آنکه به تعمیق روایت کمک کند، عملاً مانع شکل‌گیری یک فیلمنامه منسجم شده است. ازاین‌رو است که فیلم از ابتدا تا انتها بر مبنای خرده داستان‌های تلویزیونی و باسمه‌ای بنا شده و موقعیت‌ها نیز هرچند که الگوی واقعی داشته‌اند و به قطعیت در گوشه‌ای از تاریخ، محقق و روایت شده‌اند، در اجرا، تصنعی، قابل پیش‌بینی و ساختگی در کار درآمده‌اند و بی‌آنکه گره‌ای جدی افکنده یا مسیری دراماتیک طی کنند، تا انتها به مسیر خود ادامه می‌دهند. سرزمین فرشته‌ها بیشتر از آنکه مختصات یک فیلم سینمایی بلند را داشته باشد، می‌تواند یک فیلم کوتاه یا مستند قابل قبول باشد.

۳ نکته از فیلم:

• بهره‌گیری از این شکل نمادسازی‌های سانتیمانتال در سرزمین فرشته‌ها، محبوب دهه هفتاد سینمای ایران بود!
• برخلاف انتظار تیم سازنده، سرزمین فرشته‌ها، از ماندگار شدن فاصله زیادی دارد.
• بدون شک در آغوش درخت، اثری تماشایی‌تر و آبرومندتر در کارنامه خواجه پاشا است. فیلمی که مخاطب را درگیر کرده و حس همراهی و همذات‌پنداری را در او زنده می‌کند.

سعیده نیک‌اختر

کارگردان آذری زبان که فیلم‌هایش تا الان لطیف و مهربان بوده، به محض روشن شدن پرده، مخاطبش را در سالن شوکه کرد. به جای لهجه ترکی، صدای کودکانی در مدرسه به عربی شنیده می‌شود و تماشاگر مدام توقع دارد در یک چرخش زمانی و مکانی، زبان فیلم برگردد که هرگز چنین نمی‌شود. سرزمین فرشته‌ها به کودکان فلسطینی در غزه می‌پردازد که چند روزی در پناه زنی معلم به نام ضحی مقاومت می‌کنند و نهایتا در دنیای دیگر رستگار می‌شوند. این مقاومت چند روزه چنان تلخ، ناگوار و عذاب‌آور است که قلب مخاطب را فشار می‌دهد. در حقیقت بودن ظالمانه این حادثه تلخ شکی نیست و شاید این فیلم به عنوان برگی از تاریخ ماندگار شود. اما شاید اگر این فیلم سال گذشته برای مردم ایران نمایش داده می‌شد اثر خودش را می‌گذاشت و با همدردی مردم مواجه می‌شد. جو جامعه امروز با شرایط پیش‌آمده چنان سخت و ثقیل است که تحمل دیدن چنین فیلمی را ندارد. به زبان ساده شاید بشود گفت این روزها گرفتار غم خودمان هستیم و نگران آینده بچه‌هایمان. توان این را نداریم که به فکر کودکان آن طرف مرزها باشیم. یادم هست سال 72 که نبرد بین بوسنی و صربستان درگرفته‌بود اینقدر آرامش داشتیم که به این فکر می‌کردیم که برویم و کودکان بوسنیایی را به فرزندی قبول کنیم. ما همان ملت‌ایم اما وضعیت‌مان روحی و معیشتی‌مان کاملا فرق کرده است! حالا این فیلم با تمام قدرتش در محتوا و فرم این سوال را مطرح می‌کند که آقای خواجه‌پاشا واقعا سوژه فیلم دغدغه خودتان بود یا به شما سفارش داده شد؟ رابرت مک‌گی در کتاب «داستان» می‌گوید: «قبل از نوشتن و ساختن هر اثری باید فکر کرد آیا کسی حاضر به شنیدن و دیدن آن هست؟» ۳ نکته از فیلم:

• فیلم که زیرنویس بود و دیدنش سخت حالا گنجاندن کودک ناشنوا آن وسط چه بود؟
• بازی های کودکان تا حدی قابل باور است اما شکم گشته این چیزها را نمی‌فهمد
• پایان تلخ

سید مهرزاد موسوی

 اجازه بدهید حرفی که قرار است بعد از ۲۵۰ کلمه صغری و کبری چیدن آن هم با محدودیت در لو دادن داستان بنویسم، همین اول اعتراف کنم: «فیلم سرزمین فرشته‌ها فیلم به‌شدت پرزحمتی است که برای دوست داشتنش باید به‌شدت زحمت کشید!»

 فیلم با اینکه هوشمندانه خودش را از نزاع‌ها و اختلاف برداشت‌های سیاسی بیرون می‌کشد و حتی یک فریم از پرچم اسرائیل به نمایش نمی‌گذارد؛ ولی از ساخت موقعیت جدید عاجز است. داستان فیلم مدام تکرار و تکرار می‌شود و موقعیت‌های تراژیک جنگ-کودک آن مرور می‌شود. این تعدد تکرارها و موقعیت‌های دردناک، به مخاطب (حتی مخاطبِ همدل) اجازه نفس کشیدن نمی‌دهد و این اصطلاح در فیلمی که حجم احساسات‌گرایی غلیظی دارد، ابداً نکته مثبتی نیست. خالق اگرچه با قاب‌بندی‌های زیبا و کارت‌پستالی سعی در نمایش سینمایی داستانش دارد (خلق تصویری چون تابلوی مشهور شام آخر مسیح) ولی حتی به اندازه یک وعده ماکارونی به کاراکترها و به‌تبع آن به مخاطب وقت خوشحالی نمی‌دهد و همه چیز را به رؤیاها وامی‌گذارد.

 این تعدد اتفاقات تراژیک -ولو نشان از واقعیت فاجعه انسانی در غزه داشته باشد- به این نتیجه رسیده که از عمق اثرگذاری سکانس‌ها و داستانک‌ها می‌کاهد. منِ مخاطب دیگر برای کاراکتر نوجوان ناشنوای فیلم وقت سوگواری ندارم، برای غم بی‌پدری و زود بزرگ شدن آن دخترک و پسرک، توان توقف ندارم و... (مثال‌های بسیاری هست که چون هم داستان را لو می‌دهد و هم بسیاری ندیده‌اند، از بیان آن خودداری می‌کنم).

 فیلم در کنار این ایرادات محتوایی (بخصوص ناتوانی از ساخت موقعیت جدید همچون بازمانده) فیلم زحمت‌کشیده‌ای است. مطمئنم از بازی نوجوانان و کودکان فیلم، آن هم به زبان اصلی، شگفت‌زده می‌شوید و باورتان نمی‌شود که این حجم از تصویرها و ساختمان‌های منطبق با واقعیت، دکور و صحنه‌آرایی ایرانی است.

 با همه این ایرادات محتوایی، فیلم سرزمین فرشته‌ها قابل تماشاست ولی قطعاً به اندازه «بازمانده» با تهیه‌کنندگی تهیه‌کننده همین فیلم، ماندگار نخواهد شد، قاب‌بندی‌های زیبایش در کلیپ‌ها ماندنی می‌شود و نه در ذهن‌ها و پایان ضد امیدش یکی از دلایل همین اتفاق است.

۳ نکته از فیلم:

• موسیقی پرحجم فیلم برای صحنه‌های اشک‌انگیز بیشتر از اثرگذاری، توی ذوق‌زننده است
• صحنه‌آرایی و قاب‌بندی‌های فیلم یکی از زیبایی‌های آن است
• بازی بازیگران نوجوان (فارغ از دیالوگ‌هایی که می‌گویند) ستودنی است

محمد تقی‌زاده

فیلم «سرزمین فرشته‌ها»ی بابک خواجه‌پاشا ادامه منطقی همان مسیر احساس‌گرایانه‌ای است که او در آثار پیشین خود مانند «در آغوش درخت» پیموده است. این اثر نیز با تکیه بر فرمول ثابتی از تصاویر زیبا، موسیقی متن فراگیر و مفاهیم کلی معنوی و انسانی می‌کوشد مخاطب را تحت تأثیر قرار دهد. خواجه‌پاشا از زیبایی‌شناسی بصری مشابه سبک کارگردانی مانند ترنس مالیک بهره می‌برد؛ جایی که روایت خطی و شخصیت‌پردازی عمیق به نفع جریانی از تصاویر شاعرانه و موسیقی کنار گذاشته می‌شود. در فیلم سرزمین فرشته‌ها، مضمون مقاومت و معصومیت کودکان، بهانه‌ای است برای چیدن پشت‌سرِ هم نماهای خوش‌رنگ و صحنه‌های احساسی. اما مشکل اصلی، فقدان پیشرفت دراماتیک و ساختار روایی منسجم است. فیلم حول یک ایده ساده می‌چرخد و آن را با موقعیت‌های مختلف تکرار می‌کند، بی‌آنکه قصه‌ای روایت کند یا شخصیتی را بپروراند. نتیجه، اثری است که بیشتر به یک تیزر تبلیغاتی طولانی یا فیلم کوتاهی کش‌یافته شباهت دارد. فیلم با نمایش مکرر چهره معصوم کودکان و استفاده سنگین از موسیقی، مستقیماً به دنبال تحریک احساسات ابتدایی تماشاگر است. ۳ نکته از فیلم:

• سانتی مانتالیسم تصویری
• استفاده ابزاری از کودک، زن، موسیقی برای احساسات گرایی
• تیزر به مثابه فیلم

 

پوستر فیلم سرزمین فرشته‌ها