برادران مارکس دیگر کپی رایت ندارند

از فیلم‌هایی با حضور برادران مارکس و نسخه‌های اولیه بتی بوپ گرفته تا یک اثر کلاسیک از ویلیام فاکنر و ترانه «جسم و جان»؛ همه این آثار از اول ژانویه آزادانه قابل استفاده خواهند بود.

۲۰ نقل قول جذاب از گروچو مارکس

هر سال در تاریخ اول ژانویه، فرهنگ عامه در ایالات متحده بی‌سروصدا وارد مرحله‌ای تازه می‌شود. کتاب‌ها، فیلم‌ها، برنامه‌های تلویزیونی، عکس‌ها، کمیک‌استریپ‌ها، ترانه‌ها و آثار هنری قدیمی، حمایت حقوقی کپی‌رایت خود را از دست می‌دهند و وارد «مالکیت عمومی» می‌شوند؛ یعنی از دارایی‌های محافظت‌شده به موادی خام تبدیل می‌شوند که هر کسی می‌تواند از آن‌ها استفاده کند. برای بسیاری از فیلم‌سازان، ناشران، برنامه‌نویسان و آرشیویست‌ها، روز مالکیت عمومی یکی از مهم‌ترین تاریخ‌ها در تقویم خلاقیت است. از آنجا که قوانین کپی‌رایت در آمریکا به‌صورت تدریجی منقضی نمی‌شوند، بلکه همه با هم در یک تاریخ مشخص پایان می‌یابند، ناگهان موجی بزرگ از آثار قابل اقتباس و بازنشر آزاد می‌شود. با ورود آثار به مالکیت عمومی، دیگر نیازی به دریافت مجوز نیست و محدودیت‌هایی مانند پرداخت حق امتیاز یا شروط استفاده نیز کنار می‌روند. بر اساس قانون، بیشتر آثار ۹۵ سال پس از انتشار اولیه وارد مالکیت عمومی می‌شوند. بنابراین، درست در نیمه‌شب اول ژانویه ۲۰۲۶، تمام آثار منتشرشده در سال ۱۹۳۰ آزاد خواهند شد. این فهرست شامل انیمیشن کوتاه «زنجیر کار» با حضور میکی ماوس از دیزنی و فیلم «کراکرهای حیوانی» ساخته برادران مارکس است. از آنجا که هر کسی می‌تواند این آثار آرشیوی را بازچاپ، اقتباس، نقل، مرمت یا بازآفرینی کند، انتظار می‌رود مانند هر سال موجی تازه از تولیدات خلاقانه در رسانه‌های مختلف شکل بگیرد. سال گذشته، فیلم «استیم‌بوت ویلی» محصول ۱۹۲۹ وارد مالکیت عمومی شد و تنها طی چند ماه الهام‌بخش چندین فیلم ترسناک مستقل شد. همین روند اکنون درباره بتی بوپ نیز در حال تکرار است. این شخصیت کارتونی که نخستین بار در سال ۱۹۳۰ در انیمیشن «دیزی دی‌شز» معرفی شد، قرار است به‌زودی در قالب یک قاتل سریالی روی پرده ظاهر شود؛ هرچند صاحبان فعلی حقوق این شخصیت در حال مقاومت هستند، چرا که نسخه اولیه بتی بوپ ترکیبی نیمه‌انسان و نیمه‌سگ پودل بوده است. البته ژانر وحشت کم‌هزینه تنها حوزه‌ای نیست که به مالکیت عمومی علاقه نشان می‌دهد. فشارهای اقتصادی که هالیوود را دگرگون کرده‌اند، آثار بدون کپی‌رایت را برای تولیدکنندگان جدی و صاحب‌نام جذاب‌تر کرده است؛ آثاری که هم شناخته‌شده‌اند و هم می‌توانند به‌عنوان بستری تاریخی و خلاقانه مورد استفاده قرار گیرند. در عین حال، فیلم‌سازان مستقل و آماتور نیز از این انبوه منابع الهام‌بخش بهره‌مند می‌شوند. به مناسبت روز مالکیت عمومی ۲۰۲۶، آرشیو اینترنت (Internet Archive) مسابقه‌ای برای بازآفرینی فیلم‌های کوتاه برگزار می‌کند. در این رقابت، فیلم‌سازان و هنرمندان در هر سطحی می‌توانند با استفاده از آثار تازه آزادشده سال ۱۹۳۰، فیلم‌هایی دو تا سه دقیقه‌ای بسازند. مهلت ارسال آثار تا ۷ ژانویه ۲۰۲۶ است و فیلم‌های منتخب در وب‌سایت آرشیو اینترنت به نمایش درمی‌آیند و در مراسم‌های ویژه این مناسبت نیز اکران خواهند شد. برای آثار برتر جوایز نقدی در نظر گرفته شده تا نقش مالکیت عمومی به‌عنوان یک «منبع زنده خلاقیت» پررنگ‌تر شود؛ فضایی که بازاستفاده، بازتفسیر و تعامل فعال با تاریخ فرهنگ عامه را تشویق می‌کند. آنچه با گذر زمان در مالکیت عمومی تغییر می‌کند، بیش از هر چیز لحن و حال‌وهوای آثار است. هرچه از متون اوایل قرن بیستم فاصله می‌گیریم، آثار مدرن‌تری وارد این حوزه می‌شوند؛ از رمان‌ها و فیلم‌های ناطق اولیه گرفته تا استانداردهای موسیقی جَز و داستان‌هایی با نگاه و دغدغه‌هایی نزدیک‌تر به زمانه معاصر. در حوزه ادبیات، در سال ۲۰۲۶ رمان مشهور «در بستر مرگ» نوشته ویلیام فاکنر وارد مالکیت عمومی می‌شود و راه را برای اقتباس‌های تازه از یکی از ماندگارترین آثار ادبی آمریکا باز می‌کند. همچنین رمان کارآگاهی «شاهین مالت» نوشته دشیل همت (که با فیلم مشهور سال ۱۹۴۱ با بازی همفری بوگارت متفاوت است)، چهار جلد نخست مجموعه «ماجراهای نانسی درو» منتشرشده در سال ۱۹۳۰، و کتاب‌های کودکانه‌ای مانند «لوکوموتیو کوچکی که می‌توانست» اثر واتی پایپر و مجموعه آموزشی «دیک و جین» نوشته ویلیام اس. گری آزاد خواهند شد. در حوزه غیرداستانی نیز نوشته‌هایی از زیگموند فروید، وینستون چرچیل، ویلیام امپسون و دیگران در دسترس عموم قرار می‌گیرند. در سینما، فیلم ضدجنگ شاخص «در جبهه غرب خبری نیست» به کارگردانی لوئیس مایلستون وارد مالکیت عمومی می‌شود؛ اثری که اقتباس جدید آن به کارگردانی ادوارد برگر در سال ۲۰۲۲ موفق به دریافت جایزه اسکار شد. همچنین موجی از فیلم‌های ناطق اولیه، از جمله «آنا کریستی» نخستین فیلم ناطق گرتا گاربو و «راه بزرگ» که اولین نقش اصلی جان وین را رقم زد، آزاد می‌شوند. آثار دیگری مانند «یک مخمصه حسابی» با بازی لورل و هاردی و «سه نفر ناپاک» ساخته جک کانوی ـ تنها فیلم ناطق لان چنی، بازیگر افسانه‌ای نقش‌های هیولا ـ نیز در این فهرست قرار دارند. قوانین کپی‌رایت موسیقی اندکی متفاوت است. ضبط‌های صوتی در آمریکا ۱۰۰ سال پس از انتشار وارد مالکیت عمومی می‌شوند، اما خود آهنگ‌ها و ملودی‌ها تابع قانون ۹۵ ساله‌اند. بنابراین در سال ۲۰۲۶، آهنگ‌سازان و خالقان می‌توانند آزادانه از ترانه‌های کلاسیک سال ۱۹۳۰ مانند «ریتم دارم» و «جسم و جان» استفاده کنند، هرچند بسیاری از ضبط‌های صوتی همان دوره همچنان تحت حمایت قانونی باقی می‌مانند. البته باید توجه داشت که علائم تجاری و حفاظت‌های حقوقی مربوط به نسخه‌های بعدی یا بازنگری‌شده آثار همچنان معتبر هستند. تنها نسخه‌های اصلی از اول ژانویه آزاد می‌شوند. با این حال، می‌توان مطمئن بود که مالکیت عمومی در سال جدید گسترده‌تر، متنوع‌تر و در دسترس‌تر از همیشه خواهد شد. برای آشنایی بیشتر با آثار واردشده به مالکیت عمومی در سال ۲۰۲۶ می‌توانید به وب‌سایت Copyright Lately (به قلم آرون ماس) مراجعه کنید یا در مسابقه بازآفرینی فیلم‌های مالکیت عمومی ۲۰۲۶ آرشیو اینترنت شرکت کنید.