مستند به مثابه امری هنری نه ایدئولوژیک

مستند فرار از قصر؛ معرفی و نقد فیلم

فرار از قصر داستان فرار چند تن از سران حزب توده از زندان است که بخودی خود در گونه فیلم‌های فرار از زندان و محبوب‌ترین ژانرهای سینمایی قرار میگیرد. فیلمساز به این بهانه به بازخوانی و معرفی چهره‌های مهم این حزب از جمله «حسین روزبه»، «نورالدین کیانوری»، «مرتضی یزدی»، «عبدالحسین نوشین» و «حسین جودت» می‌پردازد و چگونگی این فرار، مختصات حزب توده، چهره‌های سمپات و مرام و مسلک آن را به تصویر می‌کشد. در این مستند از تمهیدات مختلفی برای بصری کردن فضای تاریخی قصه استفاده می‌شود و شاهد مصاحبه‌های کلاسیک طولانی برای روایت ماجراها و اشخاص هستم، بخشی از روایت فیلم به مصاحبه‌های کوتاه ویدئویی یا صداهای افراد مربوط است و بخشی از آن موشن گرافیک است. بخش‌هایی نیز برای نمونه که مربوط به فرار از زندان قصر است به صورت رئالیستی با بازیگران فیلمبرداری شده است تا مخاطب با حجم متنوعی از تصاویر روبرو شود که هر یک به گونه‌ای متفاوت قصد دارند ماجرای پیچیده حزب توده و سران آن را روایت کنند.

جذابیت آثار احسان عمادی به ویژه فرار از قصر و نزدیک شدن آن به سینما و روایت دراماتیک تا این حد جذب‌کننده بوده است. این رویکرد، در مقابل حجم زیادی از آثار این چنینی است که تنها با تکیه به یک سری راش‌های تصویری دیده نشده و همچنین مصاحبه‌ها قصد ساخت مستند تاریخی دارند

یکی از ویژگی‌ سه مستند تاریخی-سیاسی عمادی، ساده‌کردن تاریخ است که هم در فرم و هم در محتوای ارائه شده اعمال شده است. او در مقابل برخی پیچیدگی و ثقیل‌بودن ماهیت تاریخ، سعی کرده در مستندهای سینمایی خود، تاریخ معاصر ایران را ساده، شیرین و داستانگو به مخاطب ارائه دهد به نحوی که بعید نیست مخاطب نسل نوی سینما با دیدن این گونه آثار به صرافت مطالعه تاریخ معاصر بیفتد و مخاطبان قدیمی‌تر نیز به روایت‌های مختلف تاریخی تمایل پیدا کنند. ایده فرار از زندان که سوژه اصلی مستند است، ظرفیتی بالقوه‌ برای تبدیل به یک فیلم سینمایی محسوب می‌شود و فیلمساز با تیزهوشی از این ظرفیت استفاده کرده است. او علاوه بر یک علاقه‌مند تاریخ، یک عشق سینما و سینمایی‌نویس است از این رو نگاه و رویکرد سینمایی او در تورق تاریخ، از مستندهای او به خوبی قابل دریافت است. به همین خاطر است که جذابیت آثار او به ویژه فرار از قصر و نزدیک شدن آن به سینما و روایت دراماتیک تا این حد جذب‌کننده بوده است. این رویکرد، در مقابل حجم زیادی از آثار این چنینی است که تنها با تکیه به یک سری راش‌های تصویری دیده نشده و همچنین مصاحبه‌ها قصد ساخت مستند تاریخی دارند که عموما در همراهی مخاطب موفق نبوده‌اند. ابزارهای سازندگان برای به تصویر کشیدن یک قصه تاریخی یکی از سختی ها و محلی برای خلاقیت آنها به شمار می رود به نحوی که به طور کلی، منابع تصویری چه از نظر کیفیت و چه از نظر کیفیت، از عناصر مهم برای ساخت مستند و اعتبار آن است، از سویی برای مخاطب نیز تماشای تصاویر قدیمی و بکر با بهترین کیفیت و ترکیب رنگ و نور، امری محبوب و مطلوب است. آرشیو تصاویری که عمادی در مستند فرار از قصر استفاده کرده، آرشیو تازه‌ و با کیفیتی است، این در حالی اتفاق افتاده که اصولا پیداکردن تصاویر مرتبط به حزب توده در آرشیوهای تاریخی و سینمایی کاری بس پیچیده، نشدنی و حتی غیرممکن به نظر می‌رسد. امتیاز برجسته مستند فرار از قصر، فرار از پیش‌داوری و ایدئولوژی‌زدگی است که امری رایج در این گونه مستندها محسوب می‌شود و ضربه اصلی را هم به آثار تاریخی زده است: این گونه روایت‌های ایدلوژیک‌زده چه در شبکه‌های فارسی زبان خارجی و چه در صدا و سیمای ملی امری مرسوم است به نحوی‌که مستندسازان گویی آثار خود را برای سفارش‌دهندگان ساخته‌‌اند نه مردم جامعه. عمادی در مستند خود سعی کرده روایتی مستند و بدون موضع‌گیری تند و سخت نسبت به حزب توده به تصویر درآورد. او سران توده را افرادی شریف، آرمان‌خواه و تحصیل‌کرده معرفی کرده که در نهایت به دلایل مختلف داخلی و خارجی، دچار شکست و اضمحلال شدند. این گونه روایت پردازی علاوه بر اعتبار و استنادی بودن، باعث همراه‌شدن تماشاگران با آثار نمایشی می‌شود. فراموش نکنیم که مخاطب باهوش امروزی، خیلی زود و دقیق موضع سازندگان آثار را دریافت می‌‌کنند و این‌که فکر کنیم به بهانه ساخت مستند‌ می‌توان هر محتوایی را به خورد مخاطبان دهیم، تفکری نادرست و عقب مانده‌ای است: رویکردی که هم در سازندگان شبکه‌های من و تو و بی‌بی‌سی و به تازگی ایران اینترنشنال و هم داخلی‌ها وجود دارد. مجموع موارد بالا به روایت سر راست و بدون تکلف با شخصیت‌پردازی سمپاتیک و همراهی کننده منجر شده که هم مخاطب خاص آن را می‌بیند و هم عمومیت مردم می‌تواند با آن همراه شود. این ویژگی قابل توجهی در مستند و آثار سینمایی است که بتواند مخاطب عام و خاص را با هم راضی و همراه سازد.