ایلیا خرجانوسکی و پروژه جنجالی «داو» در جشنواره سارایوو

ایلیا خرجانوسکی، کارگردان و هنرمند روس‌تبار که این روزها موضوع یک بخش مرور آثار ویژه در جشنواره فیلم سارایوو است، در یک کلاس آموزشی در این جشنواره درباره دنیای جنجالی خلاقیتش صحبت کرد؛ از شکست در جشنواره ونیز با نخستین فیلمش و ممنوعیت آن در روسیه، تا پروژه عظیم و پرحاشیه «داو»، سفارش ۷۰ تن کلم برای صحنه فیلمبرداری و انتخاب خلافکاران به عنوان قاضی.

بهترین فیلم های سال ۲۰۲۵ تا این‌جای کار!

خرجانوسکی که در روسیه به دنیا آمده و از مؤسسه دولتی سینما (VGIK) فارغ‌التحصیل شده، از مخالفان حمله روسیه به اوکراین است. سال گذشته وزارت دادگستری روسیه او را در فهرست «عوامل خارجی» قرار داد و او در واکنش، تابعیت روسی خود را کنار گذاشت. اولین فیلم بلند او با نام «۴» در سال ۲۰۰4 در جشنواره ونیز به نمایش درآمد اما شکست خورد. او روز چهارشنبه در سارایوو به یاد آورد: «در ونیز وقتی فیلم را نشان دادم، واقعا شکست بود. بیشتر تماشاگران سالن را ترک کردند. فکر می‌کنم ۷۰ درصدشان رفتند. قرار بود سه نمایش داشته باشیم اما یکی را لغو کردند.» او گفت که در آن زمان تصور می‌کرد اثری «منحصر به فرد و بزرگ» ساخته و جهان جشن خواهد گرفت، اما این اتفاق نیفتاد. بعد از بازگشت به روسیه، فیلم بلافاصله ممنوع شد. وزیر فرهنگ از او خواست ۴۰ دقیقه از فیلم را حذف کند، اما او مخالفت کرد. «احساس می‌کردم فیلم یک شکست مطلق است.» اما جشنواره روتردام فیلم را انتخاب کرد و نتیجه برعکس شد: «همه نمایش‌ها فروش رفت، نمایش‌های اضافی گذاشتند و جوایز گرفتم. این یک درس بود که موفقیت جشنواره‌ای نسبی است.» فیلم «۴» در روتردام برنده جایزه ببر شد. او سپس بیش از ۱۵ سال وقت خود را صرف پروژه عظیم «داو» کرد؛ اثری که ابتدا قرار بود زندگینامه فیزیکدان برنده نوبل، لِف لاندائو (ملقب به داو) باشد اما به مرور به یک تجربه غوطه‌ورکننده هنری بدل شد که شامل پلتفرم دیجیتال و فیلم‌هایی از سال ۲۰۱۹ به بعد می‌شود. در سال ۲۰۰۹ او یک بازسازی عظیم از مؤسسه محرمانه علمی دوران استالین را در یک سالن ورزشی متروکه در خارکوف اوکراین ساخت. سپس بازیگران غیرحرفه‌ای را به آنجا آورد تا زندگی واقعی را بازسازی کنند، بعضی حتی تا سه سال در آنجا ماندند. دوربین‌ها همه‌جا حاضر بودند و این تجربه را به «نمایش ترومنِ شوروی» تشبیه کردند. با این حال، انتقادهایی از خشونت و فضای سرکوبگر به‌ویژه برای زنان مطرح شد که خرجانوسکی آنها را رد کرده است. او در این جلسه با ذکر چند مثال ابعاد عجیب پروژه را توضیح داد: «۳۵۲ هزار نفر را انتخاب کردم.» یا برای یک صحنه «۷۰ تن کلم آوردیم و روی آن‌ها بتن ریختیم.» در بخش دیگری گفت: «در دادگاه‌های شوروی و حتی روسیه، همه تصمیم‌ها قبل از شروع دادگاه گرفته می‌شد. بنابراین تصمیم گرفتم کسانی را که دادگاه را خوب می‌شناسند – یعنی خلافکارها – به‌عنوان قاضی انتخاب کنم.» او تصاویری نشان داد و گفت: «این‌ها خلافکار هستند. مثلا یکی از آن‌ها لقبش «قصاب» است. دیالوگ‌ها تماما بداهه بود اما می‌دانستیم که حکم‌ها چه خواهد بود.» او ابعاد این پروژه غوطه‌ورکننده را ۱۳ هزار متر مربع توصیف کرد و گفت: «شاید بزرگ‌ترین صحنه فیلمبرداری در اروپا. برای حدود سه سال مردم آنجا زندگی و کار کردند. اگر به آنجا می‌رفتید، نام و حرفه خود را حفظ می‌کردید اما زندگینامه‌تان ۵۰ تا ۶۰ سال به عقب برمی‌گشت.» برای نمونه یک زن نظافتچی تنها کف سالن را تمیز می‌کرد، با مواد شیمیایی قدیمی، نه مدرن. او حقوقش را به روبل شوروی می‌گرفت. حتی می‌توانست برای دستمزد بهتر عضو حزب کمونیست شود. «پس آدم‌ها درون این فضا باید انتخاب می‌کردند.»