معرفی و نقد فیلم مرد آرام

همه چیز درباره چهل و سومین جشنواره فجر ۱۴۰۳

خلاصه داستان فیلم مرد آرام

در خلاصه داستان فیلم مرد آرام آمده است: نوبهار با اکراه، زنِ مرد سالمندی به نام زمان شده است. ابتدای زندگی مشترک آن‌ها اتفاقاتی رقم می‌خورد که احساسات نوبهار را کاملاً نسبت به زمان تغییر می‌دهد.  

نقد و بررسی فیلم مرد آرام

این نقد و نوشته‌ها، نظر کوتاه ولی دست‌اولِ منتقدان و نویسندگان سینمایی است؛ شاید بعدها همه چیز تغییر کند! در ضمن، انتشار آن‌ها -لزوما- به معنای تایید فیلیموشات نیست

سید احسان عمادی

فیلمی شبیه اسمش. همه چیز آهسته و باحوصله بدون هیاهو و هیجان و فراز و فرودهای تکان‌دهنده پیش می‌رود. ویژگی‌ای که از یک منظر نقطه‌قوت فیلم است و از جایی به بعد، تبدیل به ضعفش می‌شود. از سوژه فیلم (کودک‌همسری؛ در قالب ازدواج مردی سالخورده با یک دختر کم‌سن و سال افغان)، می‌شد این‌طور حدس زد که لابد با اثری پر از رنج و غم و داد و بیداد و فحش و آزار و «لَت و کوب» مواجهیم، اما در «مرد آرام» خبری از این‌ها نیست. «زمان» (مهدی هاشمی) که «نوبهار» (شمیلا شیرزاد) را به همسری اختیار کرده، انگار مردی است که -به قول فرشادِ «سن‌پترزبورگ»- زن‌ها را خوب درک می‌کند و به جای تصاحب دختر، کم‌کم به حامی و مراقبش تبدیل می‌شود. آشنایی‌زدایی‌ از موقعیتی بالقوهْ تلخ و سیاه، که این‌گونه مخاطب را از ابتدا غافلگیر می‌سازد. اما جلوتر که می‌رویم، داستان تا مدت‌ها در همین نقطه درجا می‌زند. پیشرفتی در درامش ندارد و به همین خاطر کشدار و حوصله‌سربر به نظر می‌رسد. ورود «احد» (پویا نوروزی) به داستان و اضافه شدن ضلع سوم به این رابطه، نفس امیدی است تا شاید فیلم جانی دوباره بگیرد. اما او نیز همچون دیگر شخصیت‌های فرعی، کمکی به حل این مشکل نمی‌کند و تنش و تعلیق جر و بحث‌هایش با نوبهار و زمان و تلاشش برای برگرداندن معشوق به وطن، آنچنان زور و قوتی ندارد. فیلم از زندگی گذشته زمان و انگیزه‌ها و ریشه‌های تحولش تا امروز نیز چیزی نمی‌گوید، تا درنهایت امتیازش به همان لحظه‌های ارتباط بین زن و مردی کاملاً غریبه و فرسنگ‌ها دور از هم -که آرام‌آرام دارند دنیای یک‌دیگر را کشف می‌کنند- محدود شود. لحظه‌هایی با حال خوش اما کم‌شمار و نحیف، که قادر نیستند بار نقصان‌های دیگر فیلمنامه را به دوش بکشند. ۳ نکته از فیلم:

• بازی خوب شمیلا شیرزاد
• شخصیت گل‌درشت و شعاری خانم معلم
• موسیقی متفاوت مدیا هاشمی

احسان طهماسبی

سرشار از شعار، محتوازدگی و نصیحت‌گویی. فیلم قرار است در برابر تفکرات ضد مهاجرت اتباع رویکردی تدافعی داشته باشه و با همراه کردن مخاطب با خود، حس همدلانه و نوع دوستی تماشاگر را برانگیزد. اما به واسطه نگاه باسمه‌ای که خود به افاغنه دارد در خروجی راه به جایی نمی‌برد.‌ از سویی دیگر با طرح مسئله کودک همسری و تقبیح این طرز فکر با نمایش گریه‌های سوزناک دختر، مرد را در جایگاه درمان‌گر و دلسوز و التیام‌بخش زخم‌های دختر معرفی می‌کند و سعی دارد مسکنی در خصوص مواجهه با این بیماری‌ ارائه دهد. اما از آنجایی که منحنی تحول شخصیت دختر به درستی شکل نگرفته، تغییر رفتار یک شبه او به خورد مخاطب نمی‌رود. ۲ نکته از فیلم:

• مهدی هاشمی در مرد آرام علاوه بر اینکه نقش‌آفرینی قابل قبولی داشته، به خوبی از پس گویش افغان برآمده است.
• دیالوگ ماندگار فیلم ابد و یک روز: میدونی چرا مرتضی همیشه با خوشحالی از بدبختی‌های مردم برامون تعریف می‌کنه؟ چون می‌خواد ما فکر کنیم خیلی هم بدبخت نیستیم!

محمد جلیلوند

مهاجران میلیونی که طی چهل سال از افغانستان به ایران آمده و به شکل قانونی یا غیرقانونی مشغول کار و زندگی هستند، پتانسیل لازم برای به تصویر کشیده شدن روی پرده سینما را دارند. گهگاه نیز به اندک آثاری در این باب برخورد می کنیم که (مرد آرام) ساخته بهنوش صادقی یکی از آنها است. فیلمی که با ریتمی آرام آغاز شده و با تکیه بر قهرمان خود که مردی مسن به نام زمان است، پیش می رود. فرستادن دختری نوجوان ( نوبهار) به تهران به عنوان همسر برای زمان، موتور حرکت فیلمنامه به حساب آمده و خیلی زود هم به نقطه عطف می رسد که بیش از هر چیز روی کم سن و سال بودن نوبهار و فاصله سنی زیادش با زمان تاکید دارد. مشکل اصلی مرد آرام هم در همین پرده نخست طولانی و کشدار است که تماشاگر را خسته می کند. در نیمه میانی این مشکل کمی برطرف شده و با ورود خواستگار قبلی نوبهار، تعلیقی در آن شکل می گیرد. در عین حال گمانه زنی ای پیرامون گذشته زمان مطرح شده و گره ای به قصه خطی مرد آرام زده می شود‌. به موازات آن نقبی هم به لایه های درونی زمان زده شده و شاهد ترومای او بابت از دست رفتن خواهرش می شویم. با این حال، فیلم از کندی ریتم، دیالوگ نویسی ضعیف و پرداخت دم دستی شخصیت ها رنج برده و برای رسیدن به عطف پایانی، تماشاگر خود را عذاب می دهد. از معدود نقاط قوت فیلم می توان به بازی های مهدی هاشمی و شمیلا شیرزاد در نقش های اصلی اشاره کرد که در قالب نقش خوش نشسته اند. مرد آرام در بهترین حالت گزینه خوبی برای نمایش از یکی از شبکه های تلویزیونی در یک روز تعطیل است. ۳ نکته از فیلم:

• فقدان زیرنویس که فهمیدن دیالوگ ها را سخت کرده است
• موسیقی متن شنیدنی فیلم
• یک مهدی هاشمی همچنان درخشان

محمد تقی‌زاده

مرد آرام فیلم دغدغه‌مندی است و مهم این است که سعی کرده و تا حد زیادی توانسته با قصه‌گویی مضامین مهمی که در نظر دارد را بسط و مطرح کند. اتفاقی نادر که در بیشتر فیلم‌های ایرانی و حتی غیرایرانی نمی‌افتد به نحوی که یا فیلم وارد ورطه شعارزدگی و سفارشی شدن می‌افتد یا آنقدر از نظر محتوا سرشار می‌شود که اصولا قصه‌ای برای تعریف‌کردن نمی‌ماند. مرد آرام داستان کودک همسری را که لزوما به افغان‌ها مربوط نیست در آن جغرافیا تعریف میکند حال آنکه شخصیت‌ها میتوانستند کاملا ایرانی باشد، مشخص نیست شاید بدلیل فرار از ممیزی‌ها این انتخاب صورت گرفته اما نمیتوان فیلم را به طور صد در صدی سمپات و همراه افغانها دانست بلکه فیلم در بستری رئال اتفاق میفتد و جغرافیای آن محدود نیست. اگرچه کندی و کلیشه‌ای بودن را ممکن است به فیلم نسبت دهند اما فیلم وارد ورطه کلیشه‌زدگی، و شعار دادن نمی‌افتد و این امتیاز مهم فیلم است. در ابتدا ریتم فیلم کندتر است اما در ادامه راه می‌افتد و تعلیق درست میکند و همراه‌کننده و جذابتر هم میشود. ۳ نکته از فیلم:

• قصه‌گویی
• پرهیز از شعارزدگی و مضمون‌ زده شدن
• موضع‌گیری درست فیلم

سهام الدین بورقانی باز هم مثل همیشه، سناریوی معیوب. «مرد آرام» اما رنج بیشتری هم می‌برد؛ ضعف شخصیت‌پردازی باورپذیری داستان را دشوار کرده است. فیلمساز از همان ابتدای کار که به‌کندی طرح مسأله می‌کند گرفتار تناقض می‌شود و در ادامه مقادیری شعار به داستان می‌افزاید و نتیجه‌ای می‌گیرد که هیچ انسان مدرن و امروزی نمی‌تواتد قبول کند. بنابراین نه با فیلم خوش‌ساختی مواجهیم و نه می‌توانیم لحظه‌ای از دایره تضاد و تناقض فیلم رها شویم. کارگردان مُهر موضوع «کودک‌همسری» به‌سرعت روی فیلم می‌کوبد و نیم‌نگاهی هم به زندگی مهاجرین افغان در ایران دارد. (وقتی جامعه ما هم گرفتار چنین معضلی است نمی‌دانم چرا فیلمساز سراغ گروه فرهنگی دیگر رفته است.) حضور نامزد نوبهار می‌توانست تا اندازه‌ای ریتم کند فیلم را نجات دهد، اما تحولات ناگهانی و خارج از دایره منطق شخصیت‌ها، در مجموع سبب شده تا امکان همذات‌پنداری مهیا نشود. از طرف دیگر اگر قرار باشد کاراکتری خاکستری باشد مختصات خودش را دارد؛ اگر سیاه و سفید است باز هم از قواعد خودش تبعیت می‌کند. نمی‌شود معادله‌ای وضع کنیم و شخصیتی منفی را وارد داستان کنیم اما او را مرد آرام قصه بدانیم که نیک‌سرشت است و صحنه را چنان بیاراییم که رفتاری پدرانه دارد و نگران همسر خردسالش است. مرد اگر دارای چنان صفات خوبی است که به طریق اولی نمی‌بایست به این ازدواج تن می‌داد و اگر هم نه، روند تغییر باید در چارچوب داستان روشن باشد و چون همه این اتفاق‌ها نیفتاده با فیلم سردرگمی روبه‌روییم. ۳ نکته از فیلم:

• فیلم در نهایت موضع مثبتی نسبت معضلی می‌گیرد که در ظاهر به آن نقد دارد.
• پیرنگ داستانی بسیار ضعیف است
• شخصیت‌های بلاتکلیف، غیردقیق و ضعیف

 سعیده نیک‌اختر

بهنوش صادقی تنها زن کارگردان حاضر در جشنواره چهل و سوم بود که فیلمش چنگی به دل نمی‌زد. مرد آرام یک فیلم کم هزینه و بی دردسر حاصل یک دورهمی خانوادگیست. مهدی هاشمی سرمایه گذار، همسرش نویسنده و بازیگر و خواهر همسرش کارگردان کار است. البته که حرجی به فیلم نیست. فیلم ظاهرا درباره افغان‌های مقیم ایران است و همه به لهجه افغانی صحبت می‌کنند اما موضوع فیلم هیچ ربطی به مشکلات و حواشی زندگی افغان‌ها در ایران و بحث غربت و مهاجرت ندارد. دغدغه فیلم مساله کودک همسری است که در هر جایی و در هر قومی ممکن است اتفاق بیفتد. اتفاقا بدمن فیلم یک افغانی جوان است که سعی دارد آرامش نوبهار را بهم بریزد. مخالف سواد آموزی و مدرسه رفتن نوبهار است و می‌خواهد او را به قومش برگرداند ضمن اینکه حضورش در ایران غیر قانونیست. یعنی فیلم اصلا قابلیت نمایش برای افغان‌ها را ندارد. اگر زمان (مهدی هاشمی) که همسر کهنسال نوبهار است هم وجهه خوبی در فیلم دارد بخاطر حضور بیست و چند ساله‌اش در ایران است که ظاهرا متمدن شده است. حتی اشاره می‌شود که زمان همسر سابقش را آتش زده است. همسایه‌های افغانی زمان و نوبهار هم وجهه خوبی از افغان ها نشان نمی‌دهند و زمان را به این ازدواج تشویق می‌کنند. فیلم گره اساسی ندارد و داستان با یک ازدواج شروع می‌شود و اگر مخاطب با ماجرای تلخ داستان، مقداری هم‌ذات پنداری می‌کند بخاطر پیشینه ذهنی ایست که از این ازدواج نابرابر اجتماعی دارد وگرنه فیلم حرفی برای گفتن ندارد. تنها نکته جالب توجه و گیرای فیلم طراحی صحنه خوب و درست آنست که به درستی از آکسسوار و صنایع دستی افغان‌ها استفاده کرده است. ۳ نکته از فیلم:

• فقط لباس و آکسسوار
• چشم های آبی مهدی هاشمی توی ذوق می زد
• ناجی: خواهر کارگردان

 

بازیگران و عوامل فیلم مرد آرام

مهدی هاشمی و شمیلا شیرزاد بازیگران این فیلم هستند. شمیلا شیرزاد بازیگر نوجوان افغان است که پیش از این در فیلم خورشید مجید مجیدی نیز بازی کرده بود. پویا نوروزی، مهنوش صادقی، بیتا عزیز، وحید منتظری، بشیر نیکزاد، امیرجمشید صادقی از بازیگران مرد آرام هستند. سیدعلی میرفتاح هم حضور افتخاری در این فیلم دارد. فیلمنامه مردآرام را خواهر کارگردان یعنی مهنوش صادقی به نگارش درآورده و مهدی هاشمی، بازیگر پیشکسوت سینمای ایران، تهیه‌کنندگی آن را برعهده دارد. دیگر عوامل فیلم عبارتند از؛ مدیر فیلمبرداری: فرشاد محمدی، تدوین: محمد‌علی حق پرست، طراح صحنه: محمد صادقی، طراح گریم: محمود دهقانی، آهنگساز: مدیا هاشمی، صدابردار: فرزین زند، طراح و ترکیب صدا: مهرداد براتی، طراح لباس: مهشید صادقی، طراح جلوه‌های بصری: سیدهادی اسلامی، برنامه‌ریز و دستیار اول کارگردان: میلاد گروسی، مدیرتولید: میلاد میرزایی و عکاس: علی نیک‌رفتار. فیلم محصولی از موسسه تصویر شهر است.

درباره بهنوش صادقی، کارگردان فیلم

بهنوش صادقی فعالیت خود را از تئاتر آغاز کرده و تاکنون به عنوان بازیگر، نویسنده و کارگردان در سینما حضور داشته است. صادقی تنها کارگردان زن جشنواره امسال فیلم فجر محسوب می‌شود. او سابق بر این به عنوان بازیگر در سینما و تلویزیون فعالیت داشت و از سال ۱۳۹۴ با ساخت فیلم «خانه دیگری» پا به عرصه کارگردانی گذاشت و بعد از ۹ سال با سرمایه‌گذاری تصویر شهر دومین فیلم بلند خود را کارگردانی کرد.

حاشیه‌های فیلم مردآرام

• این فیلم نخستین تجربه تهیه‌کنندگی مهدی هاشمی، همسر کارگردان است که پیش از این دو بار و برای فیلم‌های دو فیلم با یک بلیت (۱۳۶۹) و آقایوسف و آلزایمر (۱۳۸۹) برنده سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد از جشنواره فیلم فجر شد.
• بهنوش صادقی تنها کارگردان زن حاضر در این دوره جشنواره فجر است.
• فیلم، تولید موسسه تصویرشهر است که سال گذشته با «بی‌بدن» و «احمد» در جشنواره حضور داشت و توانست تبلیغات خوبی برای این آثار فراهم کند. انتظار می‌رود که مرد آرام نیز از دایره تبلیغاتی خوبی در زمان جشنواره بهره‌مند باشد که نقش بسیاری در دیده شدن فیلم خواهد داشت.

 

حرف‌های عوامل فیلم در نشست خبری جشنواره فیلم فجر

بهنوش صادقی | کارگردان: سینما روایتگر قصه‌های انسانی ورای مرزها است و ما درباره معضلات انسانی صحبت کردیم و نمی‌توان از این موضوع غافل شد که ما با ۸ میلیون افغان زندگی می‌کنیم. قصه ما عاشقی است و این فیلم با بودجه‌ای مدیریت شده پیش رفت و توسط مؤسسه تصویر شهر مورد حمایت قرار گرفت. تهران سینما و تصویرشهر پای ما ایستادند و زیر ۱۰ میلیارد هزینه داشت که به جز حضور تیم همدل نمی‌شد این فیلم را پیش برد. ما تمام تلاش خود را به کار گرفتیم تا به مخاطب احترام بگذاریم. تلاش کردیم تغییر شخصیت‌ها ناگهانی نباشد و بر این پایه و اساس قصه را پیش بردیم که امیدوارم در آن موفق بوده باشیم. امیدوارم هیچ موقع به جرم جغرافیا از ابتدایی‌ترین نیازها محروم نشویم. ما یک به سی و دو هستیم و این سخت است. خانم‌های فیلمساز بسیار باتجربه در سینما داریم و امیدوارم روایت‌های خانم‌ها را بیشتر ببینیم. مهدی هاشمی | تهیه‌کننده و بازیگر: این فیلمنامه سه سال دست‌به‌دست می‌چرخید و همه دنبال فیلم‌های سودده بودند. بعد از سه سال پای‌کار آمدند و خوشحال هستم که چنین فیلم جدی ساخته شد. خوشحال هستم که ما هم گامی در راستای این سینما داشتیم. این فیلم با نفس ما ساخته شد. مهنوش صادقی | نویسنده: کودک‌همسری موضوعی است که نمی‌توان خیلی به آن ورود کرد و در افغانستان آن‌طور که در ایران ما حساسیت داریم، وجود ندارد، داستان ما بیشتر پیرامون انتخاب مسیر دختر قصه ما است. جمله‌ای در فیلم وجود دارد که می‌گوید برای انسان‌هایی که دوست دارند انسان‌های بهتری باشند هیچ مرزی ندارد، این حرف فیلم است. بیتا عزیز | بازیگر: خیلی خوشحالم که عضوی از این فیلم بودم. این فیلم دغدغه مهمی فراتر از مرزها دارد و به‌شدت انسانی و مهم است که کاملاً درک شده باشد و باعث شود آدم‌ها بیشتر به آن فکر کنند. پویا نوروزی | بازیگر: چالش لهجه در این فیلم برای من بسیار سخت بود و ما در این پروژه کارشناس لهجه داشتیم که بسیار به ما کمک کردند. محمد صادقی | طراح صحنه: حدود ۷ ماه قبل از کار فیلمنامه را خواندم و بعد به افغانستان رفتم و بر اساس داستان و صحبت با طراح لباس به یک هارمونی رسیدیم و فضای قصه را ساختیم.  

پوستر فیلم مرد آرام